PARFLECHE MARKA CICHOMSKIEGO

MOJE PARFLECHE 01

Parfleche to taka indiańska torba na wszystko. Taki też charakter torby na wszystko mają moje wciąż spisywane w całość notatki dotyczące wszystkiego co związane jest w jakiś sposób z Indianami.

Są to tekściki raczej o charakterze encyklopedycznym, ale nie tylko; są (i będą) tu teksty bardzo szczegółowo opracowane.

Moje Parfleche będzie też non stop się rozbudowywać - w miarę jak tylko będzie udawało mi się wklepać w całość kolejne, leżące stosem notki, zapiski i opracowania.

A są i będą to teksty pochodzące z przeróżnych źródeł. Części tych źródeł nie znam, część jest (i będzie) ściągnięta z raczej dostępnych materiałów, a inna część będzie po raz pierwszy publikowana w języku polskim, stanowiąc moje tłumaczenie lub opracowania poszczególnych haseł.

Zwracam jednak uwagę na to, że nie wszystkie informacje wklepywane w Moje Parfleche mogą być prawdziwe - a to głównie z uwagi na to, że jeszcze ich nie sprawdziłem, bądź też "ślepo" zaufałem źródłom, z których je wyłowiłem.
Wszystko jednak powoli staram się prostować i uwierzytelniać.

Tych zaś, którym przeszkadza mój własny język i styl używany do spisywania Mojego Parfleche, mocno przepraszam i zarazem proszę o tolerancję i pozostawienie mi tej przyjemności pisania tak jak ja chcę, a nie tak jak tego chcą inni.

AAIA - Association of American Indian Affairs; Stowarzyszenie do Spraw Indian; zdominowana przez Białych grupa działająca od lat 20-tych XX wieku, drażniąca wielu Indian próbami sformułowania polityki w ich imieniu bez porozumienia z nimi.

AAIL - Alliance of American Indian Leaders; Sojusz Przywódców Indiańskich. Organizacja powstała w listopadzie 1986 roku w Kansas City na spotkaniu zorganizowanym z inicjatywy wodza Indian Chippewa znad Red Lake, Rogera Jourdaina, i wodza Indian Apache Mescalero, Wendela Chinu. Jej celem jest zwrócenie uwagi społecznej na problemy Indian oraz doprowadzenie do uznania konstytucyjnych praw narodów indiańskich przez rząd USA. Pod koniec stycznia 1987 roku odbyła się w Rapid City druga konferencja AAIL.

A-ampkua amin - Nazwa Indian Atfalati stosowana wobec Indian Umpqua.

Aanonte - Słowo niejasnego pochodzenia, będące początkowo imieniem Dohasana II, syna Dohasana I, który później przyjął imię ojca. Mały Dohate (Dohasan) znaczy tyle, co Mała Góra. Aanonte był dziedzicznym wodzem Indian Kiowa.

Aatsosni - Jak podaje James Mooney w swym "Handbooku", jest to nazwa jednego z klanów Indian Navaho.

Aba - Plemię należące do rodziny Tupi-Guarani. Zamieszkuje obszary Gran Chaco, na południu - od miasta Santa Cruz w Boliwii, po rzekę Bermejo w Argentynie. Informację tę zamieścił "Słownik terminów geograficznych Ameryki Łacińskiej" (1979).

Ababco - Jedno ze wschodnich plemion rodziny algonkińskiej.

Abaguilot Aguilot

Abaiku - Plemię południowoamerykańskie żyjące między rzeką Ucayali i Tapajoz, zaliczane do grupy Nu-arauk.

abalon - Jak podaje Theodore Kroeber w "Ninawie - wielorybie lądowym" (w legendzie o tym samym tytule): "kobiety indiańskie nosiły za uszami krążki zrobione z polerowanej muszli abalonu."

Abane Avani

Abaranas - Jak podaje Salomea Wielopolska w swej książce "Araguaney. Szkice z Wenezueli", Abarans to plemię indiańskie należące do karaibskiej rodziny językowej.

Abascal - Jedno z ranczerii zajmowanych przez kalifornijską grupę Indian Diegueno.

Abbatotine - Grupa Indian Navajo żyjąca powyżej Pelly.

Ab-boing-ug - Nazwa nadana Indianom Dakota przez Indian Chipewey, oznacza "Przypiekacze", co też ponoć miało charakteryzować zwyczaj torturowania jeńców.

Abdon Yaranga Valderrama - Peruwiański etnolog, religioznawca i wykładowca języka keczua w Instytucie Studiów Hiszpańskich Uniwersytetu Paryskiego VIII. Sam z pochodzenia jest Indianinem Quechua. Uczestniczył w konferencji "Andy 1977".

Abechin - Pueblo Indian Tewa.

Abejas - Nazwa kultury rozwijającej się w Ameryce Środkowej w latach 3300 do 2400 p.n.e.

Abeyta Narcise - Lub Ha-Sodeh; urodzona w 1918 roku tłumaczka z plemienia Navaho. Mieszkała w Nowym Meksyku (102 Viro Eirile, Galley).

Abihka - Jedna z najstarszych wsi Górnych Indian Creek. Jej dokładne położenie nie jest znane, lecz chyba leżała ona w górnym biegu rzeki Coosa w Alabamie. Mieszkańców tej wsi nazywano Indianami Abihka.

Abibe Dabeibe

Abipon - Indianie zamieszkujący na północ od lewego brzegu środkowego biegu rzeki Salago w północnej Argentynie. Należą do rodziny językowej tupi-guarani. Stosowali poliginię. Ich religia związana jest m.in. z gwiazdozbiorem Plejad. W 1747 roku podporządkowali ich sobie jezuici. Działał wśród nich jezuicki misjonarz Dobrizhoffer wydając w 1784 roku "Historię Indian Abipon".

Abira Auixira

Abiriani - Indianie paragwajscy zamieszkujący górzyste okolice ujścia Orinoko.

Abitana-Uanham - Indianie brazylijscy.

Abitibi - Lub Abitibiwinni; Indianie z północno-wschodniego Ontario. Należą do algonkińskiej grupy językowej. Żyli w kopulastych domach krytych korą, słomą lub skórą. Na początku 1984 roku było 60 Indian Abitibi żyjących na północnym brzegu jeziora Abitibi w Ontario i 478 Indian Abitibiwinni żyjących koło Amos w Quebeku.

Abnaki - lub Abneki, ewentualnie Wabunaki; Abanaki, lub bardziej właściwie Wabunaki, znaczy "Ci, którzy żyją na wschodzie Słońca" i jest to ogólnie przypisana nazwa algonkińskiej ludności żyjącej w Maine i południowej części Brunszwiku. Nazwą tą określano również pokrewnych im Indian Penobscot i Passamaquoddy a także Indian Malecite, Arosaguntacock i Sokoki. Mieszkali w tipi. Myśliwi i hodowcy kukurydzy. Indianie ci tworzyli Konfederację Pięciu Plemion pod nazwą Wabanaki, która to z kolei konfederacja należała do Ligi Indian Iroquois. Z Białymi, a szczególnie z Francuzami, nawiązali kontakt w XVII wieku. Indianie Abnaki brali udział w wojnie rozpoczętej przez Metacoma w latach 1681-82. Po upadku tego powstania przeszli na stronę Francuzów. W 1697 roku napadli na angielską osadę Haverhill. W lutym 1704 roku 200 Indian Abnaki, wspartych przez 50 Kanadyjczyków, zaatakowało miasteczko Deerfield, niszcząc wszystkie jego zabudowania. Jednak po ostatecznym rozgromieniu przez Anglików w roku w Norridgewock w roku 1724 i w Pequawket w roku 1725 wycofali się do Kanady i osiedli wraz z innymi zbiegłymi plemionami w St. Francis. W latach 50-tych XVIII wieku brali udział w wojnie angielsko-francuskiej. Do 1890 roku powrócili do Maine; zauważono wtedy praktykowanie przez nich wyrabiania pewnego rodzaju koszy, bardziej popularnych wcześniej w zachodnim regionie Wielkich Jezior. W 1967 roku 616 Indian Abnaki żyło w Kanadzie a w 1985 roku ich liczebność w rezerwacie Maine wynosiła 2918 osób, wraz z 1070 Indianami Passamaquoddy i 1106 Indianami Penobscot.

Aboba - Indianie brazylijscy.

Aborota - Indianie wenezuelscy.

Absaroka Apsaroka

Abucheta - Indianie argentyńscy.

Aburra - Indianie kolumbijscy.

Aburune - Indianie boliwijscy.

abuta - (Abuta grandifolia), lub (nazwy zwyczajowe) abutua, ancabesux butua i inne. Roślina ma postać mocnego, zdrewniałego pnącza lub drzewa dorastającego do 6 metrów wysokości, o połyskliwej, ciemnobrązowej korze. Liście ma długości do 20 cm. Są one owalnopodłużne z dłoniastym unerwieniem, gładkie, całobrzegie, barwy jasnozielonej. Kwiatostan ma 2-8 cm długości. Jadalnym owocem jest gładki, 2,5-centymetrowej długości pestkowiec barwy żółtej. Rośnie w klimacie tropikalnym, na terenach nizinnych, na wysokości 100-400 metrów n.p.m. w Peru, Gwatemali, Meksyku, Panamie, Trynidadzie, Wenezueli oraz w Indiach.
Maceraty z kory, liści i łodygi lub odwar z korzeni i łodygi zmieszany z miodem uznawane są przez mieszkańców Amazonii za afrodyzjak. Uważa się też, że odwar z łodygi i korzenia z dodatkiem miodu leśnego przywraca płodność. Gatunek ten był również niegdyś używany do wyrobu trujących strzał na podobieństwo kurary. W Ekwadorze roślina ta stanowi antidotum na ukąszenie węża.
W dzisiejszym lecznictwie odwar z kory i łodygi stosowany jest w przypadku bólów menstruacyjnych, bólów zębów, a macerat alkoholowy z korzenia (ze względu na zawartość berberyny) w stanach zapalnych i reumatycznych. Napar z liści działa uspakajająco i wykorzystywany jest w nerwicowych zaparciach, jak i również wspomagająco w febrze. Zażywanie odwaru z kory zaleca się cukrzykom. Powoduje też obniżenie ciśnienia krwi, a wpływając na funkcjonowanie wątroby - także na poziom cholesterolu. Stosowany w krwotokach wewnętrznych i zewnętrznych, wrzodach żołądka (odwar z łodygi) i w leczeniu grzybic. Pomocny w dolegliwościach neurologicznych. Palmatynie przypisuje się działanie przeciwarytmiczne oraz inotropowo dodatnie, stąd surowiec ten znajduje zastosowanie we wspomaganiu leczenia arytmii. Działanie przeciwbakteryjne preparaty sporządzone z abuta zawdzięczają palmatynie oraz berberynie. Gotowane liście przykłada się w formie kompresów na oczy. Bogate w polifenole wodne i alkoholowe wyciągi sporządzone z tej rośliny wykazują właściwości zantyoksydacyjne.
Substancjami czynnymi zawartymi w roślinie są saponiny, sterole, olejki eteryczne, politerpeny, polifenole, saulatyna oraz flawony i taniny, a także alkaloidy banzyloizochinolinowe, a wśród nich najważniejsze - palmatyna, tetrandryna, berberyna i cissampelina.

abutilon klonik

Acala - Indianie gwatemalscy.

Acalan - Indianie meksykańscy.

Acalman Tepehua

Acan - W mitologii Indian Maja bóg balche, napoju alkoholowego używanego w celu wzmocnienia religijnej ekstazy.

Acapan - Część ruin Tiahuanaco. Jest to duża budowla postawiona na naturalnym wzniesieniu ziemnym, sztucznie jednak uformowanym w kształcie piramidy schodowej, niegdyś pokrytej kamieniami. Jej podstawa ma wymiary 210 x 210 metrów, wysokość - 15 metrów. Na szczycie góry znajduje się wykopany dół zastosowany przypuszczalnie jako zbiornik wody, oraz szczątki fundamentów domów. Budowlę tę uważa się za fortecę lub schronisko dla ludności.

Acari - Mieszkańcy doliny o tej samej nazwie leżącej na Wybrzeżu Południowym Peru, żyjący tam w II lub I wieku p.n.e.. Skupieni byli głównie w mieście-twierdzy Tambo Viejo. Podbici zostali przez lud Nazca.

Acawai - Indianie z Gujany Brytyjskiej.

Acaxee - Indianie meksykańscy. Podczas obrzędowej gry w piłkę umieszczali na boisku pejotl, spełniający tym sposobem u nich funkcję amuletu.

Accokesaws - albo też Acccesaw, Aco-ke-sas, Acossesaws; niektóre z nazw nadawanych Indianom Arkakisa.

Accominta - Jedno z plemion Indian Abnaki.

acerola wiśnia z Barbados

Achagua - Plemię z Wenezueli i Kolumbi (departament Meta). Zaliczeni do rodziny językowej arawak i podrodziny maipure. Stosowali poliginię i lokalną egzogamie. W 1999 roku Indianie Achagua z Kolumbii liczyli 400 osób.

Achagué - Grupa Indian Nipissing. Jej zwierzem totemicznym była czapla.

Achale - Lub też Achuale; plemię żyjące na pograniczu Ekwadoru i Peru, między rzeką Pastaza a Amazonką. Język z rodziny jibaro.

Ache - Lub Guayaki; plemię zamieszkujące wschodni Paragwaj i Argentynę, między rzeką Parana a źródłami rzeki Tibicuary na południowych i południowy-wschodnich stokach Sierra de Villca Rica. Język z rodziny tupi-guarani. Żyli nad rzekami. Dzieli się na trzy grupy: Iwitirusu, Injaro i Kurugati. Nie uprawiali roślin na większą skalę poza maniokiem i bananami. Utrzymywali się głównie z myślistwa i rybołówstwa. Mieszkali w szałasach krytych liśćmi. Polowali za pomocą łuku i strzał. Nie używali dmuchawek. Wśród instrumentów muzycznych, jakie używali były: grzechotka, batog (rodzaj trąby z bambusa) i bęben (obciągany przeważnie skórą małpy). Instytucja wodzowską mieli słabo rozwiniętą. Wódz wybierany był spośród mężczyzn, którzy ukończyli 25 rok życia.
Pierwsze kontakty z Białymi miały miejsce około 1767 roku. Pierwsze zaś dotyczące ich publikacje ukazały się po 1870 roku. Pod koniec XIX wieku wystąpiły konflikty między Indianami Ache a Białymi osadnikami. Na początku XX wieku liczyli około 10000 osób, a według innych źródeł - 2000. W latach 1910-20 zdziesiątkowani zostali przez epidemię ospy i przez Białych osadników. W 1925 roku spotkał się z nimi Mieczysław Lepecki. W 1959 roku nastąpiła pierwsza próba osadzenia ich w rezerwacie, lecz na skutek oderwania się od naturalnych warunków nastąpiła ich duża śmiertelność w wyniku czego ta i następne próby skończyły się niepowodzeniem. W latach 70-tych nastąpiło zmorzenie prześladowań Indian Ache przez Białych myśliwych. W 1972 roku Indian tych osadzono w rezerwatach zwanych Narodowymi Koloniami. Jeden z największych nosił nazwę Colonia Nacional Guayaki. Znajdował się on w pobliżu Cecilio Baez we wschodnim Paragwaju. Ze 120 osadzonych tam Indian Ache po kilku miesiącach zostało 30. Wkrótce osadzono tam 45 nowych, złapanych w regionie La Urel departamentu Alto Parana. W marcu 1974 roku Międzynarodowa Liga Praw Człowieka razem z Ogólnoamerykańskim Stowarzyszeniem Demokracji i Wolności oskarżyła rząd Paragwaju o współudział w handlu niewolnikami i zbrodnie ludobójstwa popełnione na Indianach Ache. Jednocześnie wystosowano protest do Sekretarza Generalnego Narodów Zjednoczonych.
W 1975 roku zetknął się z nimi Polak, ksiądz Aleksander Pytel a w 1977 rozpoczął wśród nich bezpośrednią pracę. Indianie Ache są praktycznie na wymarciu.

Achepabecha - Grupa Indian Apsaroka.

Achi - Plemię salwadorskie.

Achiligonam - Plemię z północnego brzegu jeziora Huron.

achimenes - (Achimenes); wzniesione lub wijące się byliny o małych kłączach i wspaniałych kwiatach. Występują w Ameryce Południowej w liczbie około 50 gatunków. Od ponad 150 lat uprawiane są jako rośliny doniczkowe. Ich dzikie gatunki mają około 60 centymetrów wysokości. Charakterystyczne są kłącza tych roślin - pokryte łuskami niczym szyszki świerkowe. Kwiaty przybierają kolor biały, niebieski, purpurowy, różowy lub żółty. Liście są błyszczące i owłosione. A. erecta (A. coccinea) ma czerwone, zwisające pędy o długości ponad 20 cm i czerwone kwiaty.

achiote (1) arnota właściwa

Achiote (2) Nonuya

Achipaie Chipaia

Achire - Indianie meksykańscy.

Achirigoto - Indianie znad wenezuelskiej rzeki Rio Cuchivero.

Achis Achi

Achuak Achuale

Achuale - Lub Achale; grupa Indian Jivaro.

Achuar -- Indianie z Peru (departament Loreto) i Ekwadoru (prowincja Morona-Santiago i Pastaza). Zaliczeni do rodziny językowej jivaro i podrodziny shuar. W 1999 roku liczebność Indian Achuar z Peru oszacowano na 3500 osób, a tych z Ekwadoru na 2000.
Na początku kwietnia 2003 roku Indianie Keczua i Achuar z dżungli ekwadorskiej wysłali petycje do prezydenta Lucio Gutierreza, prosząc o ogłoszenie dżungli amazońskiej rezerwatem przyrody. Miałoby to chronić ją przed dewastacją związaną z poszukiwaniem i wydobyciem ropy naftowej, a jednocześnie chronić samych Indian przed wysiedlaniem z rejonów roponośnych.

Achumawi - Indianie z północno-wschodniej Kalifornii, znad rzeki Pit. Należą do grupy językowej hokan-shasta. Mieszkali w półziemiankach. Żyli z polowania i zbierania dzikiej żywności. Znani nieformalnie jako Indianie Pit River. Ich bohaterem kultowym był m.in. Kojot i Srebrny Lis. W swej obserwacji poczynionej w 1928 roku Fred Kniffen zauważył połączenie się Indian Achumawi z Indianami Atsugewi do liczby trzech tysięcy osób żyjących w 131 wioskach. W 1950 roku potomek Indian Achumawi o imieniu Dziki Bill przekazał szereg ustnych informacji o samym plemieniu antropologowi J. de Angulo. W 1964 roku liczyli 271 osób. w latach 70-tych około 10% Indian Achumawi żyło w rezerwatach.
W 1982 roku żyło 10 starszych Indian Achumawi mówiących jeszcze swym językiem. Liczebność całego plemienia określano w tym roku na 800 osób.

Acione - Indianie brazylijscy.

Aco Chilque

A-co - Jedna z nazw Indian Acoma.

Acoa - Indianie z prowincji Chilque, podbici przez państwo Inków.

Acobu Gamela

Acolapissa - Bliżej nieokreśleni Indianie powiązani z plemieniem Choctaw, żyjący dawniej nad jeziorem Ponchartrain, koło wybrzeżnych lagun i nad Missisii w Luizjanie. Określano ich także następującymi nazwami: Aqueloa Pissas, Aquelon Pissas, Colopissas, Cenepisa, Colapessas, Colapissas, Colipasa, Collapissas, Equmipichas, Goulapissas, Kinipissa, Kolapissas, Nupissa, Piniscas, Quenipisa, Quinipisas i Quiniquissa. Pierwsi francuscy kronikarze wywodzą ich nazwę od pochodzącego z języka Indian Choctaw określania háklo pisa, czyli ci, co słuchają i patrzą. Alen Wright, gubernator narodu Indian Choctaw, sugerował powiązać z Indianami Acolapissa określenie okla pisa, czyli ci, którzy wypatrują dla ludzi, co ma dotyczyć strażników, opiekunów lub zwiadowców. Odnosiło się to chyba do ich pozycji z których mogli obserwować wszelki ruch po jeziorze i rzece. Nazwą tą pierwsi badacze obejmowali kilka plemion, takich ja Bayogoula, Mugulasha i inne. Iberville podał, że Indianie Acolapissa mieli siedem wiosek, choć jedną z nich zamieszkiwali Indianie Tangiboa. Sami Indianie Acopaissa ucierpieli srodze do epidemii z 1700 roku i jak mówi Iberville, połączyli się z Indianami Mugulasha. Jeśli tak było, to wraz z nimi zostali zmasakrowani przez Bayogoula, lecz nie byłoby to zgodne z relacją Penicanta mówiącą, że w 1718 roku Indianie Calapissa, którzy mieszkali na północnym brzegu jeziora Ponchartrain przenieśli się nad Missisipi i siedli 13 legw powyżej Nowego Orleanu.

Acolhua - Plemię mówiące językiem nahua. W ich mitologii występował m.in. Tezcatlipoca i Quetzalcoatl. Około 1260 roku przybyli do Doliny Meksyku i otrzymali tam do ludu Chichimeca w dzierżawę Coathichan leżący na wschodnim brzegu jeziora Texcoco. Liczne związki małżeńskie z Indianami Chichimeca doprowadziły do całkowitego wymieszania się tych grup. Indianie Chichimeca przyjęli język nahua oraz obyczaje Ludu Acolhua, a założona przez cziczimecką kobietę, Xolotla, dynastia zaczęła nazywać się domem Acolhua, a swoje państwo nazywali Acolhuacanem. Jego stolicą zostało Texcoco, położone na wschodnim brzegu jeziora o tej samej nazwie. Od nazwy tej stolicy lud Acolhua nazywa się też często ludem Texcoco. W późniejszym czasie, gdy zaczęło umacniać się państwo azteckie, Acolhuacan wraz z Tenochtitlanem i Tacubą utworzył federacją trzech miast zwaną też Trójprzymierzem. Nastąpiło też wtedy mieszanie się Indian Acolhua z ludem azteckim. W czasie konkwisty zanotowano imię przywódcy Acolhuacanów - Tecocoltzina, oraz dostojnika - Nezahuacatla i Tziuhtecpanecatla Matlalcatzina. Po podboju państwa azteckiego lud Acolhua wymieszał się całkowicie z ludnością aztecką.

Acoma - Indianie z grupy Pueblo należąca do rodziny językowej keres i wyróżniająca się artystycznym garncarstwem. Na początku XVI wieku przybył do nich pierwszy misjonarz, F.J. Ramirez, którego to wkrótce zamordowali. Dziś, mocno schrystianizowani, żyją w rezerwacie leżącym w rejonie góry Taylor. Wybitnym ich przedstawicielem jest urodzony w 1941 roku poeta Simon J. Ortiz.
W 1964 roku liczyli 1368 osób.

Aconipa - Indianie peruwiańscy.

Acoque - Indianie z Gujany Francuskiej.

Acquera - Indianie stanowiący osobne plemię, lub będący grupą Indian Utino z północnej Florydy. De la Vega w 1723 roku nazwał ich Acuera, a Barcia w tym samym roku podał, że wzięli swą nazwę od kacyka imieniem Acqeya.

Acquintanacsuak - Plemię północnoamerykańskie.

Acre - Indianie z Ameryki Południowej.

Acroa - Indianie brazylijscy.

Acua - Indianie brazylijscy z dorzecza Aragua. Rodzina językowa gé.

Acubadaos - Indianie poznani przez Alvara Nuneza Cobeza de Vaca podczas jego pobytu w Teksasie w latach 1527-34 i żyjące "na tyłach", czyli dalej w głąb lądu niż Indianie Atyos (Adai). Opisana okolica wskazuje na to, że był to kraj Indian Caddo.

Acucu - Indianie brazylijscy.

Acuen-Chavante Acua

Acuria - Indianie z Gujany Brytyjskiej i Surinanu.

Adai - Północnoamerykańskie plemię ze stanu Luizjana.

adamit - Adamit jest rzadkim minerałem, mającym właściwości fluorescencyjne. Posiada jaskrawą żółto- lub niebieskozieloną barwę. Duże ilości adamitu występują w Meksyku, szczególnie w kopalni Ojuela w stanie Durango. Występuje też w stanie Nebraska i w hrabstwie San Bernardino w Kalifornii (USA) oraz w Charnacillo, Chile.

A'dal-k'atoigo - Jedna z nazw Indian Nez Perce.

Adaru - Indianie brazylijscy.

Adena - Kultura rozwijająca się w latach 500-900 n.e. na terenach obecnych stanów USA - Indiana, Pensylwania, Kentucky i Wirginia Zachodnia. Do 1957 roku zlokalizowano 222 kopce będące kurhanami mogilnymi tego ludu. Indianie ci jako pierwsi na wschodzie Ameryki Północnej uprawiali kukurydzę, wyrabiali ceramikę i wprowadzili zorganizowaną pracę kolektywną. Należą do rodziny Budowniczych Kopców.

Adiana Adzaneni

adiantum - (Adiantum); zrzucające liście, częściowo zimozielone lub zimozielone paprocie. Występują w ilości około 200 gatunków głównie w tropikalnej i subtropikalnej strefie Ameryki Południowej. Kilka gatunków uprawia się (w Polsce jedynie w szklarniach) na zieleń ciętą lub jako rośliny doniczkowe.
Adiantum raddianum pochodzi z Brazylii, ma wysokość 50 centymetrów, błyszczące, czarne, cieniutkie ogonki liściowe, listki rozłożone wachlarzowato.
Adiantum pedatum ma listki ułożone w kształcie podkowy.
Liście A. capillusveneris, dochodzące do 60 cm długości, są obsypane jasnozielonymi, wachlarzowatymi listkami.
A. hispidulum - adiantum owłosione - jest mniejsze od pozostałych gatunków.

Adirondack - Plemię algonkińskie z północy rzeki St. Lawrence, które później osiadło w okolicach quebeckiego Oka i Three Rivers.

Adiwigoto - Plemię z Mato Grosso.

adobe - Cegła z gliny suszona na słońcu. Używano ją między innymi przy wznoszeniu kompleksu Moxeque.

Adole Ature

Advipliin - Indianie z zachodniej części Ziemi Ognistej.

Adshusheer - Plemię stowarzyszone z Indianami Eno i Shakori.

Aduipilin - Indianie z Chile.

Adzaneni - Indianie z Kolumbii i Brazylii.

aechmea fasciata - (Aechmea fasciata), należy do rodziny Pontederiaceae, pochodzi z Brazylii, jest typowym przedstawicielem ananasowatych. Jej liście tworzące kielichowatą różyczkę są na grzbietowej stronie ozdobione poprzecznymi paskami. Kwiaty, zebrane w szczytową wiechę, mają początkowo barwę niebieską, przechodzącą później w czerwoną. W szklarniach uprawia się ją często pod nazwą Billbergia rhodocyanea.
A. miniata ma liście długości 45 cm. Cały jej wiechowaty kwiatostan jest czerwony z wyjątkiem niebieskich płatków korony. Owoce są również czerwone.

Aeta - Plemię paragwajskie, pierwszy raz wymienione przez Lozano'a w 1897 roku.

afelandra - (Aphelandra squarrosa); zimozielone krzewy i byliny z fascynującymi kwiatami. Występują w Ameryce Południowej w ilości około 80 gatunków. Są to silnie rosnące rośliny z liśćmi o długości 20 centymetrów o efektownym, białym unerwieniu.

AFN (1) - Asembly of First Nations; Zgromadzenie Pierwszych Narodów.
Historyczne prawa Indian do swobodnego przekraczania granicy USA i Kanady były zawsze sprawą kontrowersyjną. O kwestię tą od lat troszczą się "narody graniczne" i tubylcze organizacje obydwu państw. W 1986 roku NCAI z USA i AFN z Kanady ponownie wyraziły chęć współpracy w tej dziedzinie. Na spotkaniu Indian Iroquois w Niagara Falls Rada Indian Mohawk podjęła się organizacji międzynarodowej konferencji poświęconej indiańskim prawom granicznym z udziałem wodzów indiańskich, prawników, naukowców i przedstawicieli USA i Kanady.
11 marca 1987 roku setki tubylców przybyły do stolicy Kanady, aby wziąć udział w zorganizowanej przez AFN akcji nacisku na władze federalne. Zlot ten zaplanowano przed ostatnią z serii konferencji, na których szefowie rządów prowincjonalnych omawiali problem tubylczego samorządu. AFN domagało się większej kontroli Indian nad własnym życiem, w tym prawa do decydowania o tym, jaki typ władz wybiorą w przyszłości. Na spotkaniu z członkami Parlamentu delegaci Ligi Indian Iroquois mówili o tym, dlaczego dotychczasowy zapis konstytucyjny o tubylczej autonomii uważają za niezgodny z niepodległościowymi tradycjami ich narodu.
W 1990 roku przywódcą AFN był Georges Erasmus a po nim funkcję przewodniczącego Zgromadzenia pełnił Ovide Mercredi.
Adres organizacji:
AFN
47 Clarence Street
Suite 300, Atruim Building
Ottawa, Ontario K1N 9K1
Canada

AFN (2) - Alaska Federation of Natives; Federacja Tubylców Alaski.
Pierwsze, ogólnostanowe zgromadzenie AFN odbyło się 18 października 1966 roku.

aga - Kukuru lub ropucha olbrzymia; jedna z największych ropuch. Dorasta do 25 cm długości. Na tyle głowy ma skórne gruczoły jadowe. Żyje w Ameryce Południowej i Środkowej.

Agabaskawininwug - Odłam Leśnych Indian Cree.

Agaiduka - Jedna z grup Indian Shoshone.

Agaihtikara - Odłam Indian Paviotso.

agastache anethiodora - (Agastache anethiodora [Nutt.] Britton); letnie byliny o aromatycznych liściach. Częściowo mrozoodporne. Żyją krótko. Nazwa angielska - giant hyssop.
Indianie Chippewa nazywali zaznaczony gatunek rośliny weza'wunuckwuk (żółta roślina) i używali jej do leczenia kaszlu i bólu w klatce piersiowej. Korzeń służył im do leczenia przeziębienia; był on zaparzany a tym sposobem otrzymany napój przyjmowano wewnętrznie. Przyjmowano to w przypadku odczuwania wewnętrznego zimna z objawami zapalenia płuc.
Liście wykorzystywali do leczenia oparzeń; wysuszone i sproszkowane moczono w wodzie i pozyskany płyn służył do robienia okładów. Ponoć zabieg taki zapobiegał też skutkom poparzenia od ognia. Oparzenia leczyli też i kwiatami; wysuszone kwiaty moczono, nakładano na oparzenia i bandażowano. Liście wraz z łodygami służyły też do leczenia ukąszeń jadowitych gadów; świeże liście i łodygi po przeżuciu nakładano w formie papki jako okład na ukąszone miejsca.
Cała też roślina wykorzystywana była przez tych Indian do pewnych magicznych celów ochronnych. Dla innych plemion stanowiła ona pokarm.

agat - Odmiana chalcedonu.
Przybiera formę okrągłej bryły, która może być wielkości kamyka lub piłki futbolowej. Ma często budowę wstęgową lub słoistą i składa się z naprzemianległych warstewek odmiennie zabarwionych. Agat powstaje w ten sposób, że pustka w skale zapełnia się krzemionką. Twór ten nosi nazwę "migdału". Często substancja agatowa nie wypełnia całej pustki i wówczas w samym środku znaleźć można szczotki ametystowe, bądź kryształ górski czy też kwarc dymny. Twory takie nazywa się geoidami. Kaskada barw przechodzi od mlecznobiałej po zieloną, brązową, czerwoną i czarną. Niekiedy sprzedawane agaty są sztucznie barwione.
Agat jest dość popularnym kamieniem ozdobnym, stosowanym również i w technice. W Polsce większe złoża pięknie zabarwionych agatów znaleziono na Dolnym Śląsku w skałach wulkanicznych, głównie w Górach Kaczawskich (Nowy Kościół, Płuczki Dolne) oraz w okolicy Kamiennej Góry i Kłodzka. Znaleziono je także w rejonie Złotoryi.
Agatowe paciorki ozdobne nosiła ludność kultury Tairon. W wykonywaniu ozdób inkrustowanych agatami specjalizowali się Indianie Zuni. Indianie Navajo znajdującą się w Durango (Kolorado) górę Hesperas Peck kojarzyli z Północą i z agatem.
Theodora Kroeber w książce "Ishi, człowiek dwóch światów" zauważa, że bohater tegoż opracowania podczas pokazów organizowanych w muzeum często wyrabiał agatowe ostrza.
Biali wróżbici twierdzą, że agat powinni nosić przy sobie osoby urodzone w czerwcu, co też zapewni im zdrowie i długie życie. Strzec ma on też przed ukąszeniami gadów i łagodzić cierpienia ludzi nerwowych.
Agat był też symbolem jednego z 18 miesięcy kalendarzowego roku Indian Maja.
Agat zielony jest kamieniem ochronnym, uzdrawiającym, przynoszącym nam równowagę we wszystkich częściach ciała. W sposób szczególny wspomaga on nasze oczy. Zielony agat wiele plemion indiańskich używało w ceremoniach sprowadzania deszczu. Kamień ten może być pomocny w budowaniu pomostu pomiędzy królestwami minerałów, zwierząt i ludzi. Może być też pomocny w usuwaniu barier pomiędzy naszym stanem mentalnym a emocjonalnym. Pomaga odnaleźć nam prawdę i odwagę w naszym wnętrzu, nawet w trudnych sytuacjach. Pomocny jest w łagodzeniu stanów depresyjnych, wzmacnia zdolności śnienia, może być też pomocny w równoważeniu nas i energetyzowaniu.
Agat karneolowy jest darem serca, które przedstawia miłość. Służy wzmocnieniu serca i otwieraniu centrów emocjonalnych. Można zawiesić go na sznurku i używać jako rodzaj wahadła nad krwawiącą raną, rozpoczynając w ten sposób proces leczenia. Karneol znano niegdyś jako minerał pomocny w uzdrawianiu w nagłej potrzebie. Noszenie agatu karnelowego pomoże nam utrzymać swoje serce zdrowe i otwarte, zapewni ochronę przed każdym, kto będzie próbował czytać w naszych myślach. Wspiera też pokojowe nastawienie w nas i wokół nas.
Współcześni obserwatorzy i badacze wpływu minerałów na fizykę i psychikę człowieka twierdzą, że agat uśmierza stany gorączkowe, łzawienie oczu, dolegliwości żołądkowe, bóle głowy i wodną puchlinę. Wzmacnia organy rozrodcze. Uaktywnia procesy samo-leczenia. Może być położony bezpośrednio na bolące miejsce, albo na splot słoneczny. Przy epilepsji i alkoholizmie wisiorek z agatem powinien dotykać skóry. Poza tym uczy on nas delikatności w obejściu z ludźmi i mądrości, która przejawia się odpowiednim doborem słów w rozmowie. Pozwala zrozumieć i zaakceptować nieprzyjemne sytuacje życiowe. Pomaga w szukaniu prawdy. Agat jest wyśmienitym kamieniem ochronnym, zwalcza stany depresyjne i uziemia.

Agata - Indianie kolumbijscy.

agat mszysty - W agacie mszystym wrostki innych minerałów (tlenki żelaza, magnezu) przypominają często z wyglądu mech lub paproć oraz sugerują w jak różnorodnej formie może przejawiać się Natura. Może on być przezroczysty lub nieprzezroczysty a jego barwa podstawowa to biel lub czerwień z zielonymi dendrytami.
Agat mszysty, zaliczany do kamieni półszlachetnych, występuje w skałach wulkanicznych, tworząc najczęściej niewielkie, okrągławe bryłki w takich skałach jak bazalty lub ryolity. Znaleźć go można m.in. Santana do Livramento (Rio Grande do Sul, Brazylia) oraz w Urugwaju. W USA napotkano na niego w nstp. Stanach: Kolorado, Michigan, Oregon, Utah, Washington i Wyoming.
W Polsce agaty mszyste znaleźć można niekiedy w okolicach Złotoryi i w Świerkach na Dolnym Śląsku.
Znawcy wpływu minerałów na człowieka twierdzą, że agat mszysty uczy nas zarówno cenić przyrodę, jak i rozumieć lepiej jej prawa. Rozwija zdolności, które pozwalają właściwie obchodzić się ze światem roślinnym i ochraniać go. Minerał ten działa korzystnie na oczy. Można go używać jako kamienia do dotykania i wtedy uspakaja i wyrównuje w nas energie. Przeciwdziała nerwowości. Należąc do dwóch światów - mineralnego i roślinnego - uczy nas lepiej rozumieć oba te królestwa. Można czuć się znowu przyciąganym do Natury, uczyć się przez to mądrzej obchodzić z jej naturalnymi materiami i postrzec piękno stworzenia.

Agauotaguerra - Indianie z Brazylii. W 1999 roku liczyli 100 osób.

Agavoto Guerra - Indianie z Brazylii (stan Mato Grosso).

agawa - (Agve L.); jest to rodzaj z rodziny agawowatych, do którego należą potężne, światłolubne, wieloletnie sukulenty. Łodyga agawy jest skrócona, mięsista, a liście zebrane są w rozetę. Kwitnie jeden raz między 6 a 15 rokiem życia, tworząc wtedy pęd kwiatowy osiągający wysokość od 3 do 12 metrów. Po wydaniu owoców cała część nadziemna zamiera, ale kłącze żyje nadal i wydaje nowe pędy.
Jest rośliną ssakopylną, zapylaną przez nietoperze Leptonycteris nivalis. Produkuje ona wielka ilość nektaru i pyłku zjadanego chętnie przez te zwierzęta. Otwiera korony kwiatów w godzinach wieczornych, kiedy nietoperze wylatują na żer, a okazały kwiatostan sterczy dość wysoko spowity liśćmi, dając łatwy dostęp do źródła słodyczy. Ponadto kwiaty wydają przenikliwą woń, szczególnie ponętną dla tych latających saków. Nietoperze są stosunkowo małe i lekkie, co pozwala im korzystać z kwiatów, nie łamiąc ich i nie uszkadzając.
Agawa pochodzi z Meksyku i krajów sąsiedzkich. Znanych jest jej około 275 gatunków, których część znajduje się w uprawie jako rośliny techniczne, ozdobne i lecznicze. Roślinę tą rozmnaża się z nasion i odrostów.
Agawa zwana była powszechnie "rośliną stuletnią" z tej racji, że kwietnie rzekomo raz na sto lat.
Sok agawy może się zbierać w zagłębieniu stwardniałego liścia w czasie, gdy zaczyna kwitnąć. Dawni Meksykanie nazywali ten sok "wodą miodową" i sporządzali z niej także cukier. Według ich wierzeń, otrzymywanie miodu i cukru odkryła kobieta Tolteków o imieniu Xochitl. Dawni Meksykanie z włókien agawy wyrabiali także papier służący z kolei do sporządzania ich ksiąg-kodeksów. Na papier tego rodzaju naklejali też pióra, tworząc w ten sposób słynne, przepiękne mozaiki.
Drugie imię jednego z królów Tolteków, Topiltzina, brzmiało; Dziecko Agawy. Toltecy nosili też sandały robione z henequen (włókna rośliny stanowiącej odmianę agawy). Młode dziewczyny azteckie nosiły krótkie spódniczki splecione z włókien nequenu - fibry z agawy używanej do wyrobu tkanin.
Kodeks Mogliabecchiano wymienia aż kilku bogów sfermentowanego soku agawy.
Agawa odgrywała w gospodarce domowej Indian Mexica poważną rolę, gdyż z jej soków po sfermentowaniu wyrabiano pewien rodzaj piwa - pulque. Było to używane nie tylko jako popularny trunek czy też napój rytualny, ale miało również duże znaczenie odżywcze i równoważyło brak zieleniny w meksykańskim menu. Z włokiem agawy ponadto skręcano liny i sznury, wyplatano pudełka, a nawet tkano z nich odzież. Kolce służyły jako znakomite igły do szycia; miały także mniej przyjemne zastosowanie jako narzędzie umartwiania ciała w pokucie religijnej. Całe liście używane były niekiedy przy budowie szałasów lub przy sporządzaniu dachów chat. Dzieci Indian Mexica od 8 roku życia karane były m.in. kłuciem w rękę kolcem agawy a jak podaje Elżbieta Dzikowska w "Czarownikach", Indianie jeszcze przed konkwistą stosowali akupunkturę, wykorzystując dom tego celu kolce agawy.
"Królewski napój" Indian Mexica - kakao - zawierał oprócz proszku kakaowego, ziarno kukurydzy w fazie dojrzałości mlecznej, zagęszczony sok agawy i wanilię.
Według Kodeksu Mendozy, kolonie azteckie miały dostarczać konfederacji m.in. 2400 dzbanów wódki a agawy oraz 48000 zestawów papieru z agawy.
Indianie Maya z włókien agawy sporządzali m.in. swą odzież.
W Ameryce Środkowej i na Kubie większość gatunków agawy określa się nazwą maguey, wywodzącą się z języka Indian Caribe. Maguey opiekowała się bogini Magahue. Miała ona 400 piersi, którymi wykarmiła tyleż swoich dzieci - bogów sfermentowanego soku agawy - pulque.
Lokalna nazwa agawy regionu karaibskiego, zaczerpnięta również z języka Indian Caribe brzmi cocuy. W języku polskim roślinie tej przypisano takie nazwy jak aloes olbrzymi, aloes pałacowy czy też aloes stuletni.
Pojemnik z tykwy, służący do zbierania soku aguamie, otrzymywanego z agawy, nazywał się w języku Indian Mexica acacote.
Ixtle lub ixtli to pochodzące z języka Indian Mexica nazwy włóknodajnych agaw oraz uzyskiwanych z nich włókien.
Wśród Indian Jica jedynie czarownikom wolno było hodować tę cenną dla tego ludu roślinę - ivache.
Siewcy Agawy - to nazwa jednego z klanów Indian White Mountain Apache.
Dużym osiągnięciem technicznym Inków była budowa wiszących mostów. Robiono je z włókien agawy, czyli wikliny peruwiańskiej, A. americana w Peru znanej jako pita lub cubuya (w Meksyku - maguey). Z jej włókna wyrabia się liny, odzież i przedmioty plecione. Liście służą do krycia dachów.
Wiklinę peruwiańską splatano w liny grubości 40 cm i przeciągano ponad przeszkodą. Kilka takich lin tworzyło pomost, który pokryty deskami i zabezpieczony z boku lnami pozwalał podróżnym na bezpieczne przejście. Najwspanialszy z inkaskich mostów wiszących nad głębokim kanionem rzeki Apurimac zbudowano około 1350 roku za panowania Inki Roca. Długość jego lin nośnych z włókien cubuya wynosiła 49 metrów plus 13 metrów zakotwiczonych na podporach i o średnicy pół metra. Po pięciu wiekach użytkowania zaniechano jego eksploatacji dopiero w 1890 roku.
Agawy i inne drzewa sadzono wzdłuż słynnych dróg inkaskich - rośliny te były chronione surowymi prawami.
Stanisław hrabia Wodzicki, przebywając około 1860 roku w Meksyku, tak oto napisał o zaobserwowanym przez siebie sposobie wykorzystywania agawy:
"Pukle jest to trunek używany przez cała ludność płaskowyżu Anahuac, gdyż agawa, z której ten trunek produkują, rośnie tylko na tych wyżej położonych przestrzeniach. Agawa, mylnie często u nas nazywana kaktusem, spotyka się u nas po ogrodach w kształcie podobnym do karczocha z ogromnymi tłustymi kiściami, zakończonymi ostrym kolcem. W Meksyku plantacje agaw obejmują przestrzenie tysięcy hektarów. Gdy roślina dojrzewa, przystępują do zbioru w bardzo oryginalny sposób. Indianin uzbrojony w machette, czyli rodzaj małego tasaka i bardzo pierwotnego instrumentu do wyssania soku przystępuje do zbioru. Wycina najsamprzód cały środek agawy i odkrywa w ten sposób zagłębienie pojemności kilku litrów soku tejże rośliny, który za pomocą ssawki przeprowadza do gotowych zszytych kozich skór, skąd następnie zlewa się ten płyn do wielkich wiader odkrytych. Sok w wiadrach tych fermentuje z taka siłą, że nie ma butelki, która by ciśnienie wytrzymała, dlatego też używa się tak do zbioru, jak i do transportu tego napoju kozich skór. Napój, sam białości mleka, musuje jak szampan i gdyby nie wstrętny zapach kozi byłby wcale przyjemnym i szczególnie orzeźwiającym napojem. Wszędzie spotyka się, tak w miastach, jak i po drogach szynki z napisem >Pulkeria<. Mówią, że napicie się kieliszka wódki po pulke upija do szaleństwa".
Jan Sztolcman w książce "Czwarty Polak za Kordylierami", w rozdziale "Agawy, które się uprawia" opisał inne sposoby wykorzystywania tej rośliny:
"Tężę (Agave) na każdym kroku spotkać tam możemy. Trzy odmiany, jakie zdarzyło mi się spotkać na terytorium peruwiańskim, tj., tęża właściwa, zwana przez krajowców maguey (Agave americana), dalej penca lub i wreszcie penca de podrir.
Maguey służy wszędzie za żywopłoty, do czego nadaje się bardzo dzięki swym olbrzymim liściom, uzbrojonym w silne kolce. Żywopłot taki jest wieczny, gdyż w miarę jak jedne rośliny przekwitają i schną, inne wyrastają z tego samego korzenia. Oprócz tego maguey służy jeszcze na różne inne cele, a między innymi najważniejszym jest użycie długiej na parę sążni łodygi kwiatowej jako materiału budowlanego. Są to tyki nadzwyczaj miękkie i lekkie, posiadają jednak szczególną własność opierania się przez długi czas wpływowi wilgoci. Dlatego też serranie używają ich jako krokwi przy budowie wiązania dachowego.
Sztywne i gładkie liście tęży zastępują biednym chłopakom wiejskim papier do pisania: niejeden sławny adwokat lub deputowany peruwiański uczył się może pisać na tym nowożytnym papyrusie. Wreszcie nacinając korzeń u nasady liści, otrzymują Indianie słodkawy sok, który poddany fermentacji daje rodzaj guarapo - tj. napoju orzeźwiającego.
Maguey rośnie przeważnie między 7000 i 9000 stóp n.p.m. W miejscach nieco gorętszych - w tak zwanych temples lub templecitos (5000 do 7000) zastępuje go inny gatunek tęży zwany penca de sacar lub wprost penca. Różni się tym od maguey, że liście węższe, wysmuklejszy, barwy trawiasto-zielonej, gdy u tamtego posiada kolor srebrzysto-popielaty. Równie jak poprzedni gatunek służy krajowcom za żywopłoty, lecz obok tego daje doskonałe włókna, które w miejscowym przemyśle powroźniczym równie ważną jak u nas konopie odgrywają rolę. Słów kilka o prostym sposobie dobywania włókien z tęży zająć mogą czytelnika.
Ucięte liście kraje się wzdłuż na paski calowej szerokości i każdy a nich przepuszcza się pomiędzy dwoma kołkami, wbitymi tuż obok siebie, które się ściska lewą ręką u góry, aby pasek jak najciaśniej pomiędzy nimi przechodził. Tym sposobem oczyszczamy włókna z miąższu liścia, otrzymując mocne nitki, mogące mieć około 2 łokci długości [łokieć = 0,576 m]. Włókno takie myje się, suszy, po czym zdatne już jest do wyrobu lin, lub postronków; pojedyncze zaś służyć może zamiast nici. Postronki tężowe słabsze są od konopnych, lecz wytrzymują znacznie lepiej działanie wilgoci.
Trzecia wreszcie odmiana tęży, tak zwana penca de dodrir kształtem liści i barwą bardzo przypomina tylko, co opisaną penca de sacar, lecz różni się sposobem dobywania z niej włókien, a mianowicie, że te ostatnie oswobadza się z miąższu liścia nie przy pomocy wyciskania pomiędzy dwoma kolkami, lecz przez gnojenie w wodzie. Odmianę tę widziałem jedynie nad górnym Maranonem na wysokości 1500 m w klimacie nadzwyczaj gorącym."
Dziś biedni Mistekowie utrzymują się przy życiu jedząc smażone liście agawy oraz spożywając jej kwiaty.
Ślimaki żyjące na pniach agawy jeszcze dziś pojawiają się jako delikates na meksykańskim stole, podawane wraz z inną, typowo aztecką potrawą guacamole, mieszaniną pomidorów, awokado i pieprzu. W celach leczniczych wykorzystywana jest agawa amerykańska (A. americana). Jako środek leczniczy służą jej liście uśmierzające bóle reumatyczne, oraz nalewka działająca przeczyszczająco. W liściach agawy wykryto też sterydowe sapogeniny. Świeży sok stosowany jest przeciw zatruciu. Sok natomiast pędu kwiatowego stanowi źródło kwasu cytrynowego, polifruktozanów i cukrów prostych. Liście agawy kantalowej (A. cantala) używane są w medycynie ludowej Ameryki Środkowej jako środek przeciwrakowy. Z włókna sporządza się liny, powrozy, hamaki, sieci i inne przedmioty. Za pokarm służy rdzeń dolnej części pędu kwiatowego.
Wspomniane już powyżej sterydowe sapogeniny wykryto też m.in. w agawie sizalowej (A. sisalana). Gatunek A. schutti jest rośliną ssakopylną, zapylaną przez nietoperza (Leptonycteris nivalis). Produkuje ona też wielką ilość nektaru i pyłku zjadanego chętnie przez te zwierzęta. Włókno otrzymuje się z następujących gatunków: agawy sizalowej (A. sisalana), agawy henequen (A. fourcroydes), agawy kantalowej (A. cantala) oraz z A. beteracantha i A. lecheguilla. Agawy włóknodajne (oraz uzyskiwane z nich włókno) nazywane są w Meksyku ixtle lub ixtli, nazwą pochodzącą z języka Indian Mexica.
O współczesnym wykorzystywaniu włókien agawy pisze Anna Słowakiewicz w "Bogotańskim ABC"; "Od czasów kolonii, a raczej jeszcze wcześniejszym okresie przedkolumbijskim, uprawiano tylko agawy maguey, dające mocne, elastyczne włókna, w Kolumbii zwane fique. Z tych to dzielących się na dziesiątki cienkich jak włos, a mocnych nitek, skręcanych w różnej grubości sznurki, produkowane są miliony worków potrzebnych do transportu kawy, ryżu, fasoli, łuskanej kukurydzy, pomarańcz, cytryn, ananasów, brązowego cukru panela, słowem wszystkiego, co ma być przewiezione ciężarówkami, statkami, a nawet samolotami lokalnych linii. Worków tych nie można zastąpić żadnym sztucznym tworzywem. Z fique wyrabia się również atrakcyjne dla turystów ozdobne maty, torby, kapelusze, oprócz używanych w przemyśle lin, powrozów, sznurków, a produkcja ta daje zatrudnienie wielu tysiącom ludzi."

agrest - (Grossularia Mill.); drzewa lub krzewy należące do rodziny skalnicowatych. Większość odmian jest samopylna, ale przy zapyleniu obcym pyłkiem daje większy plon.
Kwitnie w kwietniu-maju. Kwiaty zapylane są głównie przez pszczoły i trzmiele. Krzewy zaczynają owocować w 2 lub 3 roku życia. Owocują w lipcu, lub na początku sierpnia. Znanych jest ponad 50 gatunków agrestu, występujących głównie w Ameryce Północnej, Europie, Azji i Afryce. Indianie Cheyenne odmianę G. setosa nazywali eshko' vi tă si'mins (esh kov, ciernisty; his tă ă ts, sercowatego kształtu; mins, jagoda). Owoce jego agrestu zjadane były gotowane lub nie gotowane, zaraz po ich zebraniu. W dawnych czasach były one ważnym pokarmem składowanym na zimę w formie małych, wysuszonych ciasteczek.
Indianie Chippewa używali wewnętrznie wyciągu z jagód do leczenia bólu w plecach i do leczenia kobiecych słabości.
Agrest rozmnaża się za pomocą odkładów, sadzonek zielnych i zdrewniałych, oraz przez podział krzewów.
Współczesne, amerykańskie odmiany hodowlane, otrzymano przeważnie w wyniku krzyżowania amerykańskich 16-chromosowych gatunków; G. hirtella Spach, G. cynosbati Mill. i G., G. missourensis Nutt. oraz G. reclinta (zwanej też G. uva-crispa L.).
Niedojrzałe, lub półdojrzałe, owoce są kandyzowane lub przerabiane na kompoty, konfitury, dżemy, marmolady i nadzienia do cukierków; dojrzałe (odmian deserowych) spożywane są na surowo, poddawane siarkowaniu, zamrażane, przerabiane na powidła i doskonałe wina.
Owoce są produktem dietetycznym, zalecanym dzieciom i osobom starszym w razie zaburzeń w przemianie materii i otyłości. Działają odświeżająco, żółciopędnie i moczopędnie; stosowane są także przy przewlekłych zaparciach, niedokrwistości, częstych krwotokach i chorobach skórnych.

Aguacadiba Aguacadibe

Aguacadibe - Indianie z Jamajki.

Agua Caliente - Mała grupa Indian Shoshone.

aguacatal awokado

Aguacateco (1) - Język i lud z grupy mam, rodziny maja-kicze.

Aguacateco (2) - Język i lud z rodziny mize-soke, zamieszkujący Gwatemalę na wschód od Huehuetenango (wokół Aguacatan). W 1946 roku liczyli około 7000 osób.

Aguachacha - Inna nazwa Indian Yavapai.

Aguachile Lapacho

Agua Fresca - Jedna z grup Indian timukańskich.

Aguakaleyquen - Północnoamerykańskie plemię z Florydy.

Aguale - Indianie kolumbijscy.

Aguanague - Indianie peruwiańscy.

Aguano - Indianie z Peru (departament Loreto). W 1999 roku liczyli 160 osób.

Aguarico - Indianie ekwadorscy.

Aguaruna - Plemię zamieszkujące w Peru prawe dorzecze górnego Maranonu oraz przyległe tereny Ekwadoru. Zaliczeni do rodziny językowej jivaro i podrodziny shuar. W 1845 roku Indianie ci zniszczyli miasteczko Copallin Viejo. W drugiej połowie XIX wieku przebywał wśród nich J. Sztolcman. W 1999 roku liczyli około 30000 osób.

Agua Salda - Grupa Indian Navaho.

Aguas Blancas - Indianie wenezuelscy.

Aguastayes - Indianie północnoamerykańscy.

Aguateca - Jedno z plemion Indian Mam.

Agueynaba - Indianie z Puerto Rico.

Aguilot - Indianie argentyńscy.

Aguiteguedichaga - Indianie paragwajscy.

aguti - lub - agouti (Dasyproctidae lub Myoprocta); rodzina dość dużych gryzoni przypominających wyglądem zająca. Osiągają długość 30-80 cm. Ciężar największych dochodzi do 10 kg. Mają torby policzkowe, uszy małe i zaokrąglone, nogi, zwłaszcza tylne - wydłużone. Są roślinożerne. Niektóre aktywne podczas dnia inne nocą. Żyją w lasach oraz na sawannach i polach Ameryki Środkowej i Południowej. Najbardziej znany jest aguti złocisty - Dasyprocta aguti. Nazwa pochodzi z języka Indian Tupi.

Ahahpitape - Grupa Indian Piegan.

Ahantchuyuk - Indianie północnoamerykańscy ze stanu Oregon.

Ahaiakalgi - Jeden z dwudziestu klanów Indian Creek.

Ahantchuyuk - Indianie północnoamerykańscy znad rzeki Pudding, wschodniego dopływu Willamatte, wpadającego do niej jakieś 10 mil na południe od Oregon City w stanie Oregon.

Ahijitos - Jedna z nazw Indian Eyaish.

Ahkaiksumiks - Indianie północnoamerykańscy.

Ahkaipokas - Indianie północnoamerykańscy.

Ahkaiyikokokiniks - Grupa Indian Piegan.

Ahkatashiks - Indianie północnoamerykańscy.

Ahkwonistsists - Indianie północnoamerykańscy.

Ahlunkso - Grupa Indian Abnaki.

Ahmik - Grupa Indian Chippewa.

Ahnahanamete - Grupa Indian Hidatsa.

Ahom - Indianie paragwajscy, pierwsi raz wymienieni przez Lozano'a w 1897 roku.

Ahome - Indianie meksykańscy.

Ahone - Odłam Indian Cahita.

Ahpokosea - Grupa Indian Miami.

Ah Puch - Bóg śmierci i przywódcą bóstw podziemia Indian Maya.

Ahtena - Ludzie Lodów;
Indianie żyjący w dorzeczu rzeki Copper na Alasce. Ich stałe wioski leżały 100 mil od morza nad tą rzeką.
Wyprawa prowadzona w 1796 roku przez Samojłowa spotkała się z niepowodzeniem na skutek wrogości Indian, podobnie jak dwie następne Łostoczkina z 1798 i Klimowskiego z roku 1819. Kolejną próbę zakończoną tym samym skutkiem podjął w 1844 roku Gregoriew. Cztery lata później Serebrannikow zawędrował w górę rzeki, lecz za pogardę, z jaką traktował tubylców zapłacił życiem swoim i trzech swoich ludzi.
W 1874 roku Dall zetknął się w Port Etches z wyprawą handlową Indian Ahtena a w 1882 kupiec nazwiskiem Holt dotarł rzeką aż do, Taral, lecz w czasie następnej wizyty został zamordowany przez Indian.
W 1884 roku porucznik Abercrombie zbadał część rzeki a w roku następnym porucznik Allen pogłębił badania odwiedzając wsie Indian Ahtena nad rzeką Copper i jej głównymi dopływami.
Indianie ci wyglądem bardzo przypominali Indian Koyukukhotona; ich mężczyźni byli wysokiego wzrostu, dobrze zbudowani, silni o jasno-oliwkowej cerze, łukowatych brwiach, pozbawionych zarostu twarzach i długich, mocnych, czarnych włosach rozpuszczonych luźno lub zwiniętych w jeden węzeł skalpowy. Iwan Pietrow podaje, że do 1880 roku żaden Biały nie miał okazji opisać kobiety Indian Ahtena. Ich wrogie nastawienie sprawiło, że mało wiadomo o ich obyczajach i wierzeniach.
Strój ich składał się z dwóch części; pierwszą stanowiły spodnie i buty, a drugą parka. Ozdabiano ją paciorkami lub też częściej frędzlami i kolcami jeżozwierza, gdyż paciorków używali w handlu z plemionami znad rzeki Tonana. Nosili skórzane czapy odłączone od parka.
Głównym zajęciem mężczyzn było polowanie i rybołówstwo uzupełnione doroczną wyprawą handlową, kiedy to pośredniczyli pomiędzy plemionami z wybrzeża i z głębi lądu. Na wybrzeże udawali się w wielkich skórzanych łodziach kupowanych od tamtejszych plemion lub od handlarzy. Najbardziej poszukiwanym towarem były paciorki, tkaniny bawełniane i tytoń, które otrzymywali za skóry i miedź.
Ich główną bronią był łuk i strzały, chociaż widziano u nich kilka karabinów starego typu. Mężczyźni przekłuwali sobie uszy i nosy a kobiety tylko uszy. Mieli dwa rodzaje domów; stałe, używane zimą i czasowe, wznoszone tylko podczas wypraw myśliwskich.
Przy zimowych chatach znajdowały się podziemne łaźnie parowe, gdzie parę pozyskiwano z polewanych wodą rozżarzonych kamieni. Indianie Ahtena zamieszkiwali w małych wioskach liczących tylko jedną, dwie chaty.
Naczelnik nosił tytuł tyone a jego krewni ustępujący rangą tylko jemu - skillies. Na ogół każda wioska miała szamana i utrzymywała niewolników odróżnionych w zależności od spełnianych posług. Poligamię praktykowano w niewielkim zakresie.
Kobiety oceniane z racji ich użyteczności nie cieszyły się specjalnymi względami. Allen podaje, że Indianie Ahtena dzieli się na dwa odłamy. Ci znad rzeki Copper, od jej ujścia do rzeki Tazlina i znad Chitiny i jej dopływów nazywali się Midnusky; ci z górnego biegu Tazliny - Tatlatan.
Pietrow w 1880 roku stwierdził, że plemię nie liczyło więcej niż 300 głów. Allen w 1885 roku szacuje całą liczbę tubylców znad rzeki i jej dopływów na 366, z czego 128 mężczyzn, 98 kobiet i 140 dzieci zamieszkujących nad Chitiną i jej dopływami w liczbie 30; znad rzeki i jeziora Tazlina w liczbie 20, nad rzeką Copper, między Taral i Tazliną, w liczbie 209 a Tatltanów miało być 117.
Według Hoffmana plemię dzieliło się na sześć odłamów: Ikherkhamut, Kanagikhlumkmut, Kulushut, Shokhtutakhlit, Vikhit i Kulchana. Spis z 1890 roku podaje ogólną liczbę Indian Ahtena na 142, na którą składało się 89 mężczyzn i 53 kobiety. Ich wioskami były: Alaganik, Batzulnetas, Liebestag, Miduuski, Skatalis, Skolai, Slana, Titlogat i Toral.
W 1977 roku było 600 Indian Ahtena, spośród których 200 mówiło jeszcze swym językiem.

Ahopovo Ariguene

Ahousaht - Plemię Indian Nootka.

Aht - Lokalna nazwa Indian Nootka.

Ahtena - Indianie z kanadyjskiego Północno-Zachodniego Terytorium. Należą do atabaskańskiej grupy językowej. Łowcy karibu i łosia amerykańskiego.

Ahwaste - Odłam Indian Costanoan.

Ai Pilaga

Aiaha - Własna nazwa Indian Chiricahua.

AIAI - Asociation of Iroquois and Allied Indians; Stowarzyszenie Indian Iroquois i Indian Sojuszniczych.
Adres:
AIAI
901-77 Metcalfe Street
Ottawa, Ontario K1P 5L6
Canada

Aibine - Indianie meksykańscy.

AICRC - American Indian Culture Research Center; Centrum Badawcze Kultury Indian.
Założone zostało w 1968 roku. Personel dwuosobowy.
Jest to korporacja wspomagania działaczy indiańskich i pomocy edukacyjnej dal Indian dążących do odbudowy własnych wspólnot. Pomaga społecznie w nauczaniu nie-Indian o indiańskiej kulturze i filozofii. Służy jako ośrodek do kierowania i dotowania indiańskiego programu samopomocy. Gromadzi ustne przekazy i posiada kolekcję fotograficzną. Wypożycza filmy, książki, płyty i taśmy. Sprowadza asystentów przychylnych dla indiańskich studentów uniwersyteckich. Prowadzi warsztaty i seminaria uniwersyteckie. Prowadzi też biuro informacyjne, bibliotekę i małe muzeum. Publikuje kwartalnik BLUE CLOUD QUARTERLEY.
W 1987 roku dyrektorem Centrum był Stanislaus Maudlin.
Adres:
AICRC
Blue Cloud Abbey
Marvin, SD 57251
USA

AIDA - American Indian Defense Association; Stowarzyszenie Obrony Indian.
Podczas I wojny światowej Indianie, którzy służyli w wojsku Stanozjednoczników otrzymali obywatelstwo ich kraju. Towarzyszył temu symboliczny rytuał: wystrzelenie ostatniej strzały z łuku i wzięcie do ręki pługa. Równocześnie trwała walka różnych organizacji indiańskich o nadanie wszystkich Indianom praw obywatelskich. Szczególnie ważną rolę w tej akcji odegrał właśnie AIDA, a także i SAY.

AIDESEP - Stowarzyszenie Tubylczych Ludów Peruwiańskiej Amazonii.
W 1990 roku prezydent Peru, Alberto Fujimori, podpisał ustawę o zakazie eksploatacji bogactw naturalnych w parkach narodowych i rezerwatach. W kwietniu 1991 roku zezwolił jednak koncernowi Texas Crude z USA na wydobycie ropy naftowej w rezerwacie Pacaya Samira na północy peruwiańskiej Amazonii - w największym i najstarszym obszarze chronionym w Peru.
Decyzja ta wywołała gwałtowne protesty w kraju i za granicą. Strajk zorganizowany latem przy pomocy miejscowego księdza przez AIDESEP sparaliżował Iquitos. Niemal jednocześnie członkowie międzynarodowych organizacji ekologicznych (Rainforest Action Network Global Response) i grup poparcia Indian przesłali do Texas Crude ponad 1000 listów protestacyjnych. Swój niepokój wyraziło też kilkudziesięciu członków peruwiańskiego Parlamentu, zaś AIDESEP oskarżyło władze Peru o manipulowanie przepisami o ochronie środowiska i stwarzanie ponadnarodowym korporacjom uprzywilejowanych warunków działania, zagrażających środowisku i życiu mieszkańców Amazonii.
19 września 1991 roku ogłoszono, że koncern Texas Crude zrezygnował z podpisania traktatu na eksploatację ropy w peruwiańskim parku. Dzięki zaangażowaniu międzynarodowej społeczności i determinacji samych Indian, bezcenny fragment amazońskiej dżungli oraz 180 indiańskich i nie-indiańskich społeczności zamieszkujących park Pacaya Samiria uniknęły śmiertelnego niebezpieczeństwa.

Aigspaluma - Grupa kilku plemion znad rzeki Klamath.

AIHS - American Indian Historical Society; Towarzystwo Historyczne Indian.
Założone zostało w 1964 roku. W roku 1988 liczyło 1962 członków. Stanowi oświatowy i kulturalny program plemiennych grupo indiańskich. W jego skład weszli wyszkoleni wychowawcy, mówcy i lektorzy w zakresie historii Indian. Program Towarzystwa obejmował udzielanie wyjaśnień i korekt tekstów książek, jak i opisy roli Indian w historii Stanów Zjednoczonych. Przygotowuje materiały wspierające prawa Indian. Wykorzystuje wydawnictwa do publikacji poglądowych książek i periodyków przeznaczonych dla przeciętnego czytelnika, jak i dla określonych grup społecznych.
Wydaje rocznik INDIAN STORY i gazetę WASSAJA. Drukuje też książki. Tradycyjne spotkana członków Towarzystwa odbywają się co trzy lata. Jedno z nich odbyło się 2 sierpnia 1985 roku. W roku 1987 sekretarzem Towarzystwa była Jeanette Henry Costo.
Adres:
AIHS
1451 Masonic Ave.
San Francisco, CA 94117
USA

Aikana - Indianie z Brazylii (stan Rondonia). Zaliczeni do rodziny językowej arawak i podrodziny maipure. W 1999 roku liczyli 90 osób.

Aikeamberano - Czyli Kobiety Bez Mężów; Indianie znad wenezuelskiej rzeki Rio Cuchivero.

AILA - American Indian Lore Association; Stowarzyszenie Wiedzy Indian.
Założone zostało w 1957 roku przez studentów i kuratorów indiańskich artystów, rzemieślników i historyków. Przyznawało corocznie Nagrodę Fajki Pokoju Catlina. Publikowało dwumiesięcznik THE EVANPAHA. W 1987 roku dyrektorem Stowarzyszenia był Stephen S. Jones.
Adres:
AILA
P.O. Box 9698
Anaheim, CA 92802
USA

AIM - American Indian Movement, Ruch Indian;
Jest jedną z wielu organizacji znajdujących się na liście FBI stanowiącej zagrożenie dla systemu amerykańskiego. Kiedy w wyniku specjalnego programu COINTELPRO, zawieszona została prawie całkiem działalność Black Panther Party for Selfdefense, cała energia pracowników FBI skupiła się w walce przeciwko Ruchowi Indian Amerykańskich.
W kwietniu 1972 roku doszło do rozłamu w kierownictwie AIM podczas sporu dotyczącego użycia broni w Cass Lake, w Minnesocie. W dniach od 1 do 8 listopada 1972 roku przywódcy AIM i inni działacze przekształcają pokojowy Szlak Złamanych Traktatów w gwałtowną okupację budynku Biura do Spraw Indian w Waszyngtonie. Zajmują go przez tydzień i odchodzą z dokumentami i 66500 dolarami wypłaconymi przez Biały Dom. 27 lutego 1973 roku przywódcy AIM i ich 200 uzbrojonych zwolenników zajmują pod groźbą użycia broni Wounded Knee w celu udramatyzowania ubóstwa, korupcji i prześladowań w Pine Ridge.

Aimbore - Indianie brazylijscy.

Aimoro - Indianie brazylijscy żyjący właściwie w dolinie rzeki Doce, ale że byli koczownikami, często ich okresowe osady można było spotkać w górach Bandeiry, na wybrzeżu Atlantyku czy nawet nad rzeką Paraiba stanowiącą południową granicę ich penetracji. Zaliczani do grupy językowej ge. Byli uważani za nieustraszonych i niezrównanych wojowników.
Od 1503 rok zaczęła się planowa kolonizacja Brazylii. W 1534 roku wybuchło powstanie Indian przeciw Portugalczykom, w którym udział wzięli też i Indianie Aimoro. Zostało ono zakończone sukcesem. Po kilku jednak latach Portugalczycy pozbierali się po klęsce i z nowym zapałem zabrali się do kolonizacji. Po rozbiciu Konfederacji Indian Tamoja w 1567 roku mogli zwrócić swe siły przeciwko Indianom Aimoro, tym bardziej, że panowali oni nad rzeką doliną rzeki Doce będącej jedyną drogą prowadzącą z wybrzeża w głąb kuszącego dla kolonizacji lądu. Rozpoczęła się wtedy jedna z najdłuższych i najkrwawszych wojen Indian brazylijskich. Walki ponoć trwały jeszcze w XIX wieku i ostatecznie zakończyły się klęską Indian Aimore i prawie ich całkowitym wytępieniem.

Ainsliecreek - Grupa Indian Ntlakyapamuk.

AIPC - All Indian Pueblo Council; Rada Wszystkich Indian Pueblo.
W 1598 roku 19 plemion Indian Pueblo z Nowego Meksyku zjednoczyło się w obronie swojego życia, kultury i bogactw, co też podtrzymywane było przez kolejne stulecia. To zjednoczone działanie kontynuowane jest i dziś pod auspicjom AIPC. Dziewiętnaście plemion Indian Pueblo pragnie, aby wszyscy wiedzieli, że nadal będą się jednoczyć dla obrony swojego życia i kultury przed bezprawnymi działaniami, które zmierzają do ograniczenia ich zasobów i osłabienia ich życia.

Aipi Oiampi

Airiko - Indianie południowoamerykańscy.

Ais - Indianie zamieszkujący Florydę przed uformowaniem się tam jednolitego już plemienia Seminole. Rodzina językowa arawak. Pod koniec XVI wieku wybuchły wśród nich zamieszki spowodowane tym, że dwóch Murzynów poślubiło Indianki Ais i opuściło z nimi terytorium szczepu.

Aiskstukiles - Grupa Indian Siksika.

Aiti - Indianie zamieszkujący Espaniolę, wspomniani przez brata Romana, towarzysza Kolumba.

AIU - American Indian United; Zjednoczenie Indian.
Organizacja założona około 1969 roku.

Aiyo Vejoz

Aizuare - Indianie brazylijscy.

ajlostera - (Aylostera Speg.); kaktus z północno-zachodniej Argentyny i południowej Boliwii. Opisano około 20 gatunków, z których wszystkie są małymi roślinami o kształcie od kulistego do niskocylindrycznego. Są to rośliny górskie.

ajmara - Południowoamerykańska rodzina językowa o formie glatalizowanej do której należą m.in. Indianie Kana i Aymara.

ajo sacha hembra - (Mansoa alliacea); pnący się krzew, osiągający nawet 3 m. wysokości. Inne nazwy zwyczajowe: ajo macho, ajos del monte, be'o-ho, be'o-ja, boens, frukutitei, niaboens, posatalu, posanga, sacha ajo, shansque, boains. Jego części wegetatywne mają zapach czosnku lub cebuli. Liście są jajowatoeliptyczne, całobrzegie, do 27 cm długości o nieco pofałdowanej powierzchni. Kwiatostan kątowy w postaci kiści. Kielich kwiatu ma kształt miseczkowaty. Korona w kształcie wydłużonego dzwonka o długości 6-9 cm zabarwiona jest fioletowo. Roślina wytwarza owoc w postaci podłużnej torebki nasiennej. Wstępuje w strefie tropikalnej Ameryki Południowej. W Amazonii dym powstający podczas spalania drewna ajo sach hembra wykorzystuje się do odstraszania insektów i gryzoni z pomieszczeń.
Surowcem leczniczym, pochodzącym z ajo sacha hembra, są jego pędy i kora. Preparaty z tego przygotowywane działają bakteriostatycznie, przeciwzapalnie i przeciwbólowa. Zwłaszcza w bólach reumatycznych i artretyzmie stosuje się macerat w formie okładów na bolące okolice. Połączenia siarkowe przyczyniają się również do obniżenia poziomu cholesterolu we krwi. W epilepsji i febrze ulgę przynosi kąpiel z dodatkiem odwaru z kory i pędów rośliny.

Ajujure Arara

akacja - (Robina L.); roślina z rodziny mimozowatych, występująca w kilkuset gatunkach drzew lub krzewów, o liściach podwójnie pierzastych i drobnych żółtych, rzadziej białych kwiatach, zebranych w główki lub kłosy. Obejmuje 20 gatunków występujących wyłącznie w Ameryce Północnej i Środkowej. Niektóre gatunki hodowane są jako ozdobne, inne ze względu na drewno, garbniki, olejki eteryczne itp.
Akacja biała (R. pseudacacia) występuje we wschodnich i środkowych stanach Ameryki Północnej. Fernando Benitez w książce "Indianie z Meksyku" pisze o huizache - rodzaju akacji, "której korę i owoc używa się do farbowania i wyrobu atramentu".

Akainai - Nazwa własna Indian Blood.

Akaitchis - Indianie północnoamerykańscy, żyjący przy rzece Columbia w Oregonie.

Akamnik - Grupa Górnych Indian Kutenai.

Akanaquint - Odłam Indian Ute.

Akanenchaka - Plemię z Północnej Karoliny.

Akangan - Plemię północnoamerykańskie.

akantokalicjum - (Acanthocalycium Bckbg,); pochodzące z północno-zachodniej Argentyny kuliste kaktusy o pięknych cierniach. Niezbyt wielkie kwiaty mają zalążnię i rurkę kwiatową porosłą mocnymi, spiczastymi łuskami, które wyglądają jak wystrzyżone z pergaminu. Są to rośliny górskie. Wymagają dużych ilości świeżego powietrza. Opisanych zostało 12 gatunków tego rodzaju.

akara - (Aequdens); ryba Ameryki Środkowej i północnej Ameryki Południowej.

akarka paskowana - (Nannacara anomala); ryba z Ameryki Południowej.

Akasquy - Plemię północnoamerykańskie.

Akawoje - lub Akawaio. Żyją w Gujanie Brytyjskiej na pograniczu Wenezueli i Brazylii. Zaliczeni do karaibskiej rodziny językowej. Do połowy XIX wieku słynęli jako ruchliwi handlarze penetrujący tereny Orinoco i Trynidadu. Najbardziej znany wódz - Orawinadu. Występował wśród nich kult Hallelujah, zrodzony pod koniec XIX wieku pod wpływem protestanckich misjonarzy. W następnych dziesięcioleciach kult ten rozwinął się w tubylczy, ponadplemienny kościół z własnymi kapłanami, doktryną religijną i rytuałami. Kult ten istniał jeszcze pod koniec wieku XX. W 1999 roku liczebność Indian Akawoje oszacowano na 3800 osób.

Akaxeki - Plemię zamieszkujące południowe tereny po wschodniej stronie Zatoki Meksykańskiej. Zaliczani do rodziny językowej aztec-tano. W drugiej połowie XX wieku liczebność ich szacowano na około 10000 osób. Mieszkają głównie w okolicach miasta Los Monte. Dziś są to przeważnie peoni i drobni dzierżawcy.

Akaychemem - Plemię kalifornijskie.

Akoa - Jedno z plemion podbitych przez Inków, zamieszkujące peruwiańską prowincję Chilque.

Akokisa - Północnoamerykańskie plemię ze stanu Teksas.

Akolopissa - Północnoamerykańskie plemię ze stanu Luizjana i Missisipi.

aksamitka - (Tagetes); ozdobna roślina zielna z rodziny astrowatych, złożonych, występująca w ilości około 20 gatunków z których niektóre uprawiane są jako rośliny kwietnikowe. Pochodzi z Ameryki Południowej i Meksyku. Ma liście pierzastodzielne i żółte, pomarańczowe lub brunatno czerwone kwiaty. Wydziela ostry zapach.
Aksamitkę uprawiali Indianie Mexica na swoich chinampas, bagiennych ogrodach. Dziś służą one w Meksyku głównie do ozdoby grobów w dzień zaduszny i noszą nazwę zempaxochiles.
Indianki andyjskie aksamitkę, zwaną huacatay, dodają do przyrządzanej przez nie kartoflanki (caldo santo).

aksolotl - Neotemiczna larwa płazów ogoniastych. Dorasta do 20 cm długości. Występuje w Meksyku w dwóch górskich jeziorach; Xochimilco i Chalco. Pospolita w hodowlach amatorskich i laboratoryjnych.

aksynit - Aksynit jest zwykle zabarwiony na kolor czerwonawo-brunatny; może być także miodowo-żółty, śliwkowo-czerwony a nawet może być bezbarwny.
Skład chemiczny aksynitu jest bardzo zmienny a zależy od miejsca jego występowania; z tego powodu wyróżnia się wiele jego odmian, z których niektóre, określane własnymi nazwami, traktuje się jako odrębne minerały.
Nigdzie nie występuje w dużych ilościach. Znajdowany jest między innymi w Baja California (Meksyk), Coarse Gold (Kalifornia) i Franklin (New Jersey). W Polsce spotkać go można w granitach Strzegomia na Dolnym Śląsku. Cechuje go doskonała łupliwość.

Akt Wysiedlenia Indian (Indian Remowal Act) - pierwszy dużej rangi akt prawny odchodzący od polityki respektowania praw Indian, podpisany 28 czerwca 1830 roku.
Upoważniał on prezydenta do zagwarantowania Indianom nie zasiedlonych przez Białych prerii zachodnich w zamian za tereny zamieszkiwane przez nich w granicach stanów (szczególnie na Południowym Wschodzie), skąd Indianie winni być usunięci. Szybkie osadnictwo na wschód od Missisipi udowodniło, że osadnicy nie będą tolerowali obecności Indian. Wiele plemion północnych bez kłopotów przesiedlano na Zachód. Problem zaistniał na Południowym Wschodzie. Ž Pięć Cywilizowanych Plemion (Chickasaw, Choctaw, Cherokee, Creek, Seminole) nie chciało porzucić swych zagospodarowanych ziem na rzecz bliżej nieokreślonej przyszłości na Ž Terytorium Indiańskim. W latach trzydziestych pod nadzorem wojskowym i z użyciem siły przesiedlono około 100 tysięcy tych Indian. Około 25% zmarło po drodze. Marsz Indian Cherokee przeszedł do historii jako Szlak Łez. Na Florydzie Seminole przez siedem lat prowadzili wojnę w obronie swych domów.

aktynolit - Aktynolit jest minerałem, którego szlachetną odmianą jest nefryt. Zaliczany jest do amfiboli - ważnej grupy minerałów skałotwórczych. Odznacza się zieloną barwą, której intensywność zależy od zawartości żelaza w strukturze minerału.
Występuje w kanadyjskiej Kolumbii Brytyjskiej a także na Alasce oraz w Pensylwanii, Kalifornii i Wirginii w USA. Znajdowano go również i w Polsce.

Akuriekare - Indianie z ameryki Południowej. Zaliczeni do rodziny językowej caribe.

Akuriyo - Indianie z Surinamu. Zaliczeni do rodziny językowej caribe. W 1999 roku liczyli 50 osób.

Akwaala - Lub Akwa'ala; Indianie z południowo-zachodniej Kalifornii (okręg San Diego). Należą do grupy językowej hokan-yuman. Żyli w kopulastych domach krytych korą, słomą lub skórą. Zbieracze żołędzi. Inne źródło podaje, że Akwa'ala to Indianie meksykańscy.

akwamaryn - Akwamaryn jest szlachetną, niebieską odmianą minerału berylu. Jego wyjątkowa barwa czyni go bardzo popularnym klejnotem. Znakomity kryształ akwamarynu, ważący około 61 kilogramów znaleziono w Brazylii, w okolicy Belo Horizonte. Akwamaryny brazylijskie posiadają cudowny odcień delikatnego błękitu. W 1910 roku znaleziono tam idealnie czysty akwamaryn o długości blisko pół metra i masie 110 kg. Szczególnie wysoko cenioną odmianą akwamarynu jest maxaxyt, charakteryzujący się głęboką, niebieską barwą, którą zawdzięcza domieszką pierwiastka boru. Nazwa tej odmiany pochodzi od złoża Maxaxa w stanie Minas Gerais, gdzie została odkryta. Wspaniale oszlifowany jubilerski akwamaryn o rozmiarach 25x10 cm można oglądać w Smithsonian Institution w Waszyngtonie.
Z akwamarynu wykonywano intaglia, czyli brosze z wklęsłymi, rzeźbionymi motywami, zazwyczaj o tematyce morskiej. Częściowo wiązało się to z zabarwieniem akwamarynu przypominającym barwę morza a częściowo z przesądem, że kamień ten chroni podczas podróży morskich. Był on także uważany za szczęśliwy kamień kochanków, symbolizujący szczęście i nadzieję. Alchemicy polecali akwamaryn do uśnieżania bólu zębów, leczenia epilepsji i dolegliwości wątroby.
Najważniejsze znaleziska akwamarynu miały miejsce w Brazylii, niektóre z nich w okolicy Maramboya w stanie Mines Gerais, inne w stanach Bahia, Espiryto Santo, Rio Grande de Sul i Santa Maria de Itabira. W Polsce znaleźć go można w Karkonoszach. Akwamaryn wnosi wyjątkowa harmonię do życia małżeńskiego. Jest szczęśliwym kamieniem dla zodiakalnych skorpionów. Osoby spod tego układu są bardzo ambitne, zdolne i niebywale inteligentne. Nie brak im sprytu, są dobrymi dyplomatami. Do miłości nastawione są pesymistycznie.
Akwamaryn leczy nerki, plecy i głowę - zwłaszcza tych osób, które urodziły się czwartego dnia każdego miesiąca.
W majowskim Kręgu 18 Klejnotów miesiąc Muan i rządzące nim bóstwa symbolizował właśnie akwamaryn, jako że przezroczysto - niebieska barwa tego klejnotu przypominała oglądane z Ziemi dalekie przestrzeżenie niebios. Jego moc wpływała na osoby urodzone między 10 a 30 listopada. Muan był piętnastym miesiącem roku Indian Maja a kalendarz religijny tego narodu oddawał ten okres aż trzynastu bóstwom. Byli to bliźniaczy bogowie określani wspólnym mianem bóstw Oxlanhuntiku. Każdy z nich był panem jednej z 13 sfer niebieskich, które według wierzeń Indian Maja istnieją - niewidzialne dla oczu śmiertelnych - w przestworzach nieba.
Bogom Oxlanhuntiku nie budowano świątyń, nie stawiano ołtarzy, nie składano ofiar. Wspominano je czasem podczas obrzędów ku czci boga Słońca, który był też boskim panem nieba i gwiazd. Jako talizman, akwamaryn nie cieszył się wśród Indian Maja i Mexica większą popularnością. Nosili go tylko ludzie urodzeni w miesiącu Muan.
Astrolodzy Indian Maja twierdzili, że ludzie, których symbolem jest właśnie ten kamień, odznaczają się bogatą osobowością i dość skomplikowanym charakterem. W ich naturze jest wiele cech wykluczających się nawzajem i stąd też nawet po długich latach znajomości z nimi tak naprawdę nie można poznać ich do końca. Czasem zaskakują otoczenie tak dobrymi jak i negatywnymi postępkami.
W stosunkach z innymi ludźmi są mili i uprzejmi. Wykazują też wiele życzliwości wobec cudzych spraw i problemów, ale tak naprawdę rzadko angażują się w nie do końca. Ludzie - Akwamaryny są zdumiewająco odporni na cudze wpływy - ani dobre, ani też i złe przykłady ze strony otoczenia nie oddziałują na ich postępowanie chyba, że sami przekonują się o słuszności jakiegoś działania. Cechuje ich daleko posunięta bezinteresowność. Akwamaryny nigdy nie zastanawiają się nad tym czy jakaś znajomość im się opłaci i czy warto dla kogoś, lub czegoś, poświęcić swój czas i siły. Czasem wykazują nadmierną łatwowierność wobec cudzych potrzeb, niekiedy dają się wręcz wykorzystywać i zwykle nie od razu orientują się w sytuacji. Jeśli już zrozumieją nieuczciwość czyichś intencji - zrażają się do takich osób definitywnie i już na zawsze.
Jeśli naprawdę na czymś im zależy, to Akwamaryny potrafią wykazać zdumiewającą energię i zawziętość w dążeniu do celu, przy czym - co jest dla nich dość charakterystyczne - więcej są w stanie zrobić dla dobra innych ludzi niż dla siebie samych. Ludzie - Akwamaryny są wspaniałymi przyjaciółmi a już szczególnie dobrze sprawdzają się w złych chwilach. Nie szczędzą wówczas niczego, aby znaleźć wyjście z trudnej sytuacji. W swych przywiązaniach są stali, wierni i lojalni.
Uczucia zajmują w ich myślach i życiu wiele miejsca, chociaż angażują się raczej trudno, stawiając swym wybrańcom wysokie wymagania. Ci, których Akwamaryny są zdolne pokochać, muszą reprezentować pewne wartości duchowe. Dużą rolę odgrywa też wspólność zainteresowań i upodobań. Ludzie urodzeni pod wpływem tego klejnotu nie znoszą cudzego wyrachowania, życiowych kalkulacji i interesowności. Nie przywiązują też wagi do pozycji materialnej partnera a nawet żenuje ich korzystanie z dóbr należących do kogoś innego. Wolą zawsze dawać niż brać a osoby ukochane chcieliby otaczać opieka i rozpieszczać. Można powiedzieć, że nie ma takiej rzeczy, której zakochane Akwamaryny nie zrobiłyby dla swego partnera. Wspierają ich wiernie w najtrudniejszych nawet momentach.
Akwamaryny mają zwykle wiele zainteresowań intelektualnych, przy czym pociągają ich sprawy i problemy zupełnie obce ich otoczeniu, co nieraz jedna im opinię dziwaków. Ludzie ci nierzadko różnią się od swoich rodziców czy rodzeństwa, często przewyższają swych bliskich zaletami umysłu czy ducha, dlatego też nie zawsze są przez nich rozumiane. W sprawach zawodowych Akwamaryny radzą sobie na ogół dobrze - chociaż tylko wtedy, gdy wybrana profesja naprawdę ich interesuje. Zwykle najbardziej pociągają ich zawody związane z medycyną, czasem prawo, niekiedy kariera naukowa. Zdarza się również, że zajmują się zajęciami artystycznymi.
W pracy są nierówni i raczej niesystematyczni - okresy wytężonego wysiłku przeplatają się u nich z długimi tygodniami lenistwa. Podobnie zresztą dzieje się nie tylko w sprawach zawodowych - także i w innych dziedzinach życia Akwamaryny to zaniedbują się, to znowu pośpiesznie nadrabiają zaległości.
Ludziom-Akwamarynom sprzyja zwykle szczęście w sprawach materialnych, chociaż rzadko kiedy świadomie mu dopomagają. Akwamaryny nie mają zazwyczaj zmysłu do interesów, finansowych kalkulacji czy handlu. Obce są im też wszystkie półlegalne sposoby osiągania zysku. Czasem wybierają zawód, który otwiera przed nimi różnorakie możliwości finansowe, niekiedy otrzymują spadki czy darowizny. Nie są oszczędni, raczej aż do rozrzutności hojni, stąd też z ich finansów korzystają również ludzie im bliscy.
Kobiety-Akwamaryny sprawiają wrażenie osób spokojnych i łagodnych - i takie właśnie są, jeśli coś je silnie nie wzburzy i nie wyprowadzi z równowagi; wówczas bowiem stają się konkretne w działaniu, zawzięte i niebezpieczne. Potrafią dzielnie walczyć o interesy swych bliskich, stawać w obronie ich praw i honoru. Trzeba jednak stwierdzić, że nawet wtedy starają się postępować sprawiedliwie i uczciwie.
Panie-Akwamaryny mają wiele uroku i czasem bywają uwodzicielskie, lecz jest to kokieteria bardziej duchowego niż erotycznego rodzaju. Są błyskotliwe i inteligentne, mają dar przeprowadzenia interesujących rozmów, potrafią przyciągać uwagę rozmówców.
W razie potrzeby potrafią wykazać praktycyzm i realizm w sprawach codziennych, chociaż nie przepadają za gospodarstwem domowym a obowiązki tego rodzaju męczą je i nużą.
Jako matki, panie-Akwamaryny wiele wymagają od swoich dzieci, wiążą z nimi sporo ambicji i nadziei. Gotowe są też wiele uczynić, aby dopomóc potomstwu w osiągnięciu życiowego sukcesu.
Dzieci-Akwamaryny nie są kłopotliwe, raczej nie psocą ani nie są zbyt ruchliwe, lubią przyrodę, zwierzęta do których mają szczególnie serdeczny i opiekuńczy stosunek. Trzymają się często nieco z boku rówieśniczego kręgu, mając własne, niekiedy zbyt poważne na ich wiek, zainteresowania. Uczą się dobrze, chociaż czasem wprawiają nauczycieli w zakłopotanie dociekliwymi pytaniami.
Współcześni badacze metafizycznych właściwości minerałów twierdzą, że przyjemny kolor tego kamienia działa uspakajająco na oczy i leczy wzrok. Aby oddalić nerwowe bóle zębów można trzymać w ustach oszlifowany kawałek kryształu tego akwamarynu. Działa leczniczo przy skórnych alergiach, dolegliwości szyi i gardła; powinno się go wtedy kłaść na szyi, albo nosić w postaci wisiorka. Przy schorzeniach żołądka i wątroby działa rozkurczająco i wyrównująco. Najlepiej położyć kamień w okolicy splotu słonecznego, albo przykleić plastrem. W leżącej pozycji kładziemy obie dłonie na chore miejsca i pozwalamy płynąć energii z własnych rąk, która wzmocniona przez akwamaryn uzdrawia osłabione organy. Kryształ ten uspokaja i wyrównuje pole elektromagnetyczne ciała.
Akwamaryn uważany jest też za kamień zadowolenia i beztroski, daruje spokój, szczęście i wierne serce. Rozwesela nas i uczy tolerancji w stosunku do siebie i innych. Jest to kryształ czystego i współczującego serca. Ludzie noszą ten kamień intuicyjnie w krytycznych fazach swojego życia, ponieważ podtrzymuje on tęsknotę za lepszym światem i daje nadzieję na przetrwanie. Błękitno-zielony akwamaryn rozwija w nas delikatną istotę, która działając łagodnie i ustępliwie w swoim środowisku, potrafi jednocześnie zachować mocny charakter.

Alabama - lub Alabamu; Indianie zamieszkujący pogranicze dzisiejszych stanów Alabama i Georgia. Rodzina językowa - muskogi. Ich język jest taki sam jak język Indian Koasati i podobny do języka Indian Choctaw i Chickasaw.
Mieszkali w prostokątnych, krytych strzechą domach. Utrzymywali się głównie z hodowli kukurydzy. Ich legendy mówią o tym, że byli pierwszymi Indianami Południowego-Wschodu. Po raz pierwszy nawiązali kontakt z Białym, w osobie Hernando De Soto, w 1541 roku, żyjąc w tym okresie koło połączenia rzek Alabama i Tallapoosa. W 1730 roku, zgodnie z zapiskami francuskimi, liczebność Indian Alabama wynosiła około 1600 osób.
W XVIII wieku Indianie Alabama byli napotykani dalej na południu, w dzisiejszym stanie Luizjana i Floryda, wśród Indian Caddo, Koasati i Seminole. Pisano o nich jako o uprzemysłowionych farmerach jeszcze wtedy, gdy uważano ich za srogich wojowników podczas wojny Indian Creek w latach 1813-14. W 1833 roku Rząd Stanów Zjednoczonych naliczył 321 Indian Alabama. W roku 1836 przenieśli się na Terytorium Indiańskie, gdzie ich bardziej znany wódz, Ward Coachman (1876-79), zdobył sobie wielkie uznanie.
W 1906 roku Rząd Plemienny Indian Alabama postanowił być podległym Rządowi Indian Creek, a miasto Alabama przyznało dwa miejsca Radzie Plemiennej Indian Creek. Dane z 1950 roku określają liczbę Indian Alabama z Oklahomy, Teksasu i Luizjany na 500 osób.
W 1964 roku szacowano liczebność Indian Alabama zamieszkujących stan Teksas na 368 osób. W roku 1990 liczebność tych Indian oszacowano na 500 do 600 osób z których rodzimym językiem mówiło jeszcze 100 do 200 osób.

Alabano - Indianie peruwiańscy.
alabaster - Jest to minerał będący drobnoziarnistą odmianą gipsu. Używany jest jako materiał rzeźbiarski i dekoracyjny. Zazwyczaj jest barwy białej, ale spotyka się odmiany zabarwione na różne odcienie barwy brunatnej, żółtej, szarej, różowej lub czerwonej. Kamień ten tworzy się głównie w wyniku ewaporacji wody morskiej lub słonych jezior.
Na Ziemi Indian znaleźć go można w Nowym Brunszwiku i Nowej Szkocji (Kanada), na pustyni Atacama (Chile), w Chihuahua (Meksyk) oraz w Kalifornii, Kolorado, Michigan i Nowym Meksyku (USA).
W Polsce alabaster występuje w niektórych miejscach na Podkarpaciu.
Znana jest maska pogrzebowa wykonana z tego materiału pochodząca z okresu kultury Toetihuacan. Obrabiali go również i Zapotekowie. Totonacy z alabastru, czyli tecali, wykonywali wspaniałe naczynia w kształcie owoców i zwierząt. Alabastrowe ozdoby znaleziono w jednym z grobowców Misteków z Monte Alban. Z wykopalisk przeprowadzonych w El Tajin znane jest m.in. alabastrowe naczynie w kształcie małpy.

Alacaluf - Indianie z Chile. Zaliczeni do rodziny językowej alakaluf.

Alacranes - Grupa Indian Apache.

Alachua - Grupa Indian Seminole.

Alaguilac - Indianie gwatemalscy.

Alakwisa - Indianie meksykańscy.

alamanda - (Allamanda cathartica); zimozielone, płożące pnącze o zdrewniałej podstawie, uprawiane ze względu na trąbkowate kwiaty. W swojej ojczyźnie, Brazylii, występuje w około 12 gatunkach, osiągając często ponad 6 metrów wysokości. Tworzy wielometrowe pędy, na których rozwijają się kwiaty wielkości 8 - 12 cm.

Alameda - Grupa Indian Tigua.

Alapico - Indianie peruwiańscy.

Alauterio - Wymierające plemię z terenu Rondonii.

Alaysatpa - Ród, być może spokrewniony z Indianami Satpasko, żyjący w prowincji Huarochiri departamentu Lima w Peru. Ich bohaterką narodową jest Lantichumpi a bogami m.in. Pachakama i Llokllajhuankupa.

albit - Albit jest trudno topliwym minerałem stosowanym w przemyśle ceramicznym. Jest najbardziej rozpowszechnionym trójskośnym skaleniem (plagioklazem). Tworzy niewielkie kryształy o pokroju tabliczkowatym lub słupkowym, często zbliźniaczone. Występuje zawsze jako minerał skałotwórczy w pegmatytach, niektórych granitach, sjenitach i trachitach. Formy krystaliczne spotykane są głównie w szczelinach skalnych.
Odmiany albitu wykorzystywane w jubilerstwie pochodzą głównie z Kanady. Piękna odmiana albitu wykazująca iryzację (migotliwość) znana jest pod nazwą perysteryt i występuje w stanie Wirginia (Bedford County), USA.
W Polsce piękne kryształy albitu znaleźć można w kamieniołomach granitów w Strzegomiu i Strzelinie na Dolnym Śląsku.

Albuquerque - Indianie należący do północnego odłamu Indian Papago.
Zamieszkiwali stan Nowy Meksyk. Kultura ich stanowiła swoisty pomost między sposobem życia Indian Pueblo (intensywna uprawa ziemi) a Indianami Mohave (rolnictwo początkowe, bez doglądania pól, poparte zbieractwem i myślistwem). Wzięli udział w powstaniu Indian Pueblo w 1680 roku.
W latach 1690-1703 toczyli walki z Hiszpanami a w 1703 zawarli pokój z gubernatorem Diego de Vargasem i pozwolili na założenie na swych terenach misji. Powodem ich zwrócenia się z propozycją pokojową do Hiszpanów byli Indianie Apache i Navajo, którzy porządnie dali im się we znaki. Do 1848 roku mieli względny spokój, nie licząc kilku drapieżnych najazdów Indian Apache na ich siedziby. Po przyłączeniu ich ziem do USA, Indianie Albuquerque nie zostali wywłaszczeni, a nawet współdziałali z rządem w walkach z Indianami Apache.
W 1932 roku liczyli 896 osób. Dziś są to spokojni rolnicy i hodowcy. Zachowali jednak wiele swych dawnych obrzędów, wśród których szczególne miejsce zajmuje kult myszołowa.

Alca Contisuyo

Alcahuiza - Szczep pierwotnie zamieszkujący teren późniejszego Cusco.

Alcatraz - W listopadzie 1969 roku grupa aktywistów z San Francisco pod nazwa Indianie Wszystkich Plemion zajmują tę wyspę w celu udramatyzowania indiańskich problemów i stworzenia centrum kulturalnego.

aleksandryt - Aleksandryt jest "magicznym" kamieniem, zmieniającym swoją barwę w zależności od oświetlenia z żółtozielonej na czerwoną. Niewielkie jego złoża występują w Brazylii.
Jego zdolność zmieniania barw, czyli zmiana faktora energetycznego, wiąże się z dwu-obiegiem naszej krwi: tętniczym i żylnym. Ma to warunkować właściwości odtruwające.

aletris farinisa - Anglojęzyczna nazwa Aletris farinosa L. to stargrass.
Rafinesque zanotował, że Aletris używany był przez lekarzy wielu krajów i przez indiańskich doktorów i był wysoko ceniony zarówno przez jednych jak i drugich jako środek pokrzepiający, lek na żołądek i narkotyk.
Speck zanotował w 1937 roku, że Indianie Catawba moczyli liście Aletrisa w wodzie na dyzenterię i używali tej rośliny na jakąś formę kolki oraz w zaburzeniach żołądkowych.

algonkin - Rodzina językowa, do której należą między innymi następujące plemiona: Abenaki, Algonquin, Amikwa, Arapaho, Atsina, Blackfoot, Cheyenne, Cree, Delaware, Fox, Gros Ventre, Illinois, Kainah, Kichesipirini, Kickapoo, Kinonche, Kisakon, Malecite, Maskasinik, Massachuset, Matawachkirini, Menominee, Miami, Missisauga, Michacondibi, Mohican, Montagnais, Montauk, Naskapi, Nikikouck, Ojibwa, Ononchataronon, Oskemamitigou, Ottawa, Ousouarini, Outaouakamigonk, Outchougai, Pawating, Pequot, Piegan, Potawatomi, Powhatan, Sagahiganirini, Sagnitaounigama, Sauk, Shawnee, Wampanoag, Weskarini.
W latach 50-tych XX wieku rodzina ta jednoczyła około 90000 osób. Obejmowała swym zasięgiem obszary od wschodnich wybrzeży Nowej Funlandii do Gór Skalistych i od rzeki Churchill do cieśniny Pamilco.
Bardziej znane nazwy przyjęte z tej rodziny językowej to między innymi: karibu, wapiti, tomahawk, manitu, squaw. W 1987 roku było w Kanadzie 3000 osób (spośród 5000 Indian Algonquin) mówiących językiem algonquin.

Algonquin - Nazwa ta była różnie i błędnie tłumaczona, lecz Hewit sugeruje, że wywodzi się ze słowa Indian Micmac algoomeaking lub algoomaking, co znaczy: w miejscu kłutych ryb i węgorzy (od dzioba kanu).
Nazwa ta nadana została wpierw Indianom Weskarini; małemu plemieniu z algonkińskiej rodziny językowej, żyjącemu niegdyś nad rzeką Gatineau, dopływem Ottawy, na wschód od miasta Ottawa w prowincji Quebek. Później nazwą tą objęto też Indian Amikwa, Kichesipirini, Kinonche, Kisakon, Maskasinik, Matawachkirini, Missisauga, Michacondibi, Nikikouck, Ononchataronon, Oskemamitigou, Ousouarini, Outaouakamigonk, Outchougai, Pawating, Sagahiganirini oraz Sagnitaounigama. Francuscy pisarze nazywali czasem Dolnych Indian Montagnas, spotykanych w dolnym biegu rzeki Świętego Wawrzyńca, Dolnymi Indianami Algonquin, bowiem mówili oni tym samym językiem. Również od Indian Algonquin, którzy od początku zjawienia się Francuzów stworzyli z nimi ścisły sojusz i otrzymali od nich pomoc przeciwko Indianom Iroquois, nazwano tak samo indiańską grupę etniczną jak i rodzinę językową.
Indianie Iroquois otrzymali jednak wkrótce broń palną i wyparli Indian Algonquin znad rzeki Świętego Wawrzyńca. Niektóre grupy znad rzeki Ottawa uciekły na zachód do Mackinaw i w głąb Michigan, gdzie zasłynęli pod nazwą Indian Ottawa. Inni uciekli na póło i na wschód, poza zasięg Indian Iroquois, lecz stopniowo wracali i ponownie osiedli w starym kraju. Ich główne skupiska i misja znajdowały się w Trzech Rzekach w Quebeku. Nic nie wiadomo o ich społecznej organizacji.
Grupy uznane w 1900 roku za Indian Algonquin to: w Ottawie Golden Lake - 86 osób, North Renfrew - 286, Gibson (po części Indianie Iroquois) - 123 osoby; w Quebeku River Desert - 392, Temiscaming - 203, Lake of Two Mountains (częściowo Indianie Iroquois) - 447 osób. Ogółem - 1536 osób.
Pod koniec 1894 roku Kanadyjskie Biuro do Spraw Indian zaliczyło do Indian Algonquin również 1679 "rozsianych" po Pontiac, w powiecie Ottawa, lecz następne spisy już ich nie uwzględniają.
W 1884 roku było 3874 Indian Algonquin w prowincji Quebek i we wschodnim Ontario, wliczając w to Indian Temiscaming. Wioski Indian Algonquin, od najdawniejszych czasów to: Cape Magdalen, Egan, Hartwell, Isle aux Tourtes, Rogue River, Tangonaen.
W 1987 żyło w Kanadzie 5000 Indian Algonquin.

aligator - Rodzaj z rzędu krokodyli. Występuje w kilku gatunkach, głównie w południowej części Ameryki Północnej, w Ameryce Środkowej i Południowej. Dorasta do 6 metrów długości. Ma masywną głowę i lekko zwężony pysk z wystającymi na zewnątrz zębami górnej szczęki.
Indianie Seneca nazywali go degä-nö:dö:n, a Indianie Caddo - koho.
Mięso aligatora wykorzystywane było przez Indian do celów leczniczych. Aligatory hodowane są dziś dla cennej skóry.

Aligatory - Nazwa jednego z klanów Indian Caddo.

Alikuyana Upurui

Alile - Indianie wenezuelscy.

Alis - Indianie wschodniej Florydy. Mówili wymarłym już językiem muskogean-alis. Żyli w prostokątnych domach krytych strzechą. Utrzymywali się z połowu ryb i hodowli kukurydzy.

Allen, Paula Gunn - Poetka, powieściopisarka, eseistka i wykładowca. Profesor Studiów Indiańskich na Uniwersytecie Kalifornijskim. Mieszka w Los Angeles, ma trójkę dzieci.

Allentiac - Indianie argentyńscy.

alkiermes - (Phytolacca decandra L.) lub synonim - Phytolacca americana.
Nazwy anglojęzyczne - coakum, garget, pocan, seoke i inne. Roślina z rodziny szkarłatkowatych, występująca w kilku gatunkach w Azji, Afryce i Ameryce, z których jeden uprawiany jest ze względu na jagody dostarczające barwnika do win.
Lloyd zanotował, że Indianie używali sproszkowanego korzenia jako gorącego okładu krowięcych wymion, który to zwyczaj przejęty został od pierwszych kolonistów. Carver i Loskiel zanotowali dodatkowo, że Indianie nakładali korzeń alkiermesu na dłonie i stopy osób dotkniętych gorączką.
Speck ponadto zauważył, że Indianie Pamunkey z Wirginii gotowali jagody alkiermesa w celu pozyskania leku na reumatyzm. Fenton zaś wpisał tę roślinę na listę irokeskich substancji leczniczych.
Jagody alkiermesa używane były przez różne plemiona do uzyskiwania farby.

allamanda alamanda

allionia nyctaginea - (Allionia nyctaginea Michx.). Nazwa angielska - umbrella-plant. Indianie Chippewa nazywali to be'dukadak'igisîn (to sterczy) i używali do leczenie zwichnięć lub przemęczeń mięśni. W tym celu robiono wyciąg z wysuszonego korzenia, lub też świeży korzeń miażdżono, i aplikowano jako okład. Inne plemiona usuwały tym gorączkę, a Indianie Sioux leczyli złamania.

allium brevistylum (Allium brevistylum); Indianie Cheyenne roślinę tę nazywali păt se' wots i wykorzystywali ją do wspomagania leczenie karbunkuła (czyraka mnogiego), zarówno przed, jak i po jego otwarciu się. Korzenie i łodygi tej zwanej w języku angielskim "cebuli" były kruszone i aplikowane na chore miejsce jako okład. Po otwarciu się czyraka roślinę gotowano i w ranę wlewano wyciąg w celu uwolnienia ropy, która zalegała w zagłębieniu.

allium stellatum - (Allium stellatum Ker); nazwa anglojęzyczna - wild onion ("dzika cebula"). Indianie Chippewa nazywali to muckode'cigaga'wunj ("roślina preriowego skunksa") i pili napar zrobiony z osłodzonego korzenia do leczenia przeziębienia, głównie u dzieci. Wyciągu z korzenia (tylko jednego, bo szybko działa), używali też jako środka na wymioty. Szczotki do "dzikiej cebuli" wymieniane są jako przedmiot codziennego żytku Indian Costanoan.

allium tricoccum - (Allium tricoccum Ait.); nazwa anglojęzyczna - wild leek ("dziki por"). Indianie Chippewa nazywali to siga'gawunj' ("cebula") i używali jako emetyk.

almadyn - Skałą macierzystą almadynów są łupki. Swoją barwą przypomina pirop, ale jest bardziej fioletowy lub wpada ona bardziej w odcień brązowawy. Czyste almadyny są wyjątkiem.
Najczęściej zawierają domieszki innych minerałów. Wśród szlifowanych almadynów wymienić można kilka bardzo dobrze znanych kamieni o wyjątkowej wielkości i wspaniałym zabarwieniu. Największy z nich znajduje się w kolekcji Smithsonian Institution w Waszyngtonie. Jest to gwieździsty almadyn (wykazujący zjawisko asteryzmu), pochodzący ze stanu Idaho, o masie 175 karatów.
Almandyn (minerał z grupy granatów) występuje m.in. w Brazylii. Największe jego kryształy znaleziono w North Creek w stanie New York w USA. Stosunkowo niedawno odkryto na Alasce nowe złoża bardzo atrakcyjnych almadynów, spotykanych wśród ciemnoszarych łupków mikowych.
W Polsce almadyn występuje w Górach Izerskich i Karkonoszach oraz w pegmatytach Gór Sowich a także w gnejsach koło Strzelina.

Almaguero - Indianie peruwiańscy. Inne źródło podaje, że są to Indianie kolumbijscy.

almik haitański - (Solenodon paradoxus); ssak z rzędu owadożernych. Występuje w lasach i zaroślach Haiti. Ma wydłużoną głowę z małymi oczami i pyskiem w kształcie ryjka z bocznie umieszczonymi otworami nosowymi. Waży około 1 kilograma. Prowadzi naziemny, nocny tryb życia. Żywi się owadami i niektórymi częściami roślin. Podobny do niego jest almik kubański (S. cubanus).

aloes olbrzymi agawa

aloes pałacowy agawa

aloes stuletni agawa

Alon - Indianie peruwiańscy.

alosa amerykańska złotośledź

alpaka - (Lama pacos); gatunek lamy.
Zwierzę domowe z rodziny wielbłądowatych. Nazwa wywodzi się z narzecza Indian Aymara, od słowa alpaca. Zwierzę posiada gęstą, długą i kędzierzawą sierść, zwykle czarnej lub brązowej barwy. Hodowana jest w górach Boliwii i Peru jako zwierzę juczne oraz dla wełny i mięsa.

Alsea - Indianie z środkowego wybrzeża Oregonu. Należą do rodziny językowej penutian. Zamieszkiwali prostokątne domy kryte drewnem. Utrzymywali się z połowu ryb.

alstromeria - (Alstroemeria); bulwiaste byliny o atrakcyjnych, wielobarwnych kwiatach z rodziny amarylkowatych, kwitnące przeważnie latem. Występują w wielu gatunkach. Rośliny ozdobne, o różnobarwnych kwiatach.

alternantera - (Alternanthera Forks.); krzaczaste byliny pochodzące z subtropikalnych i tropikalnych stref Ameryki i Australii. Roślina tworzy niskie "krzaczki". Łodygi ma wzniesione, o dużej liczbie lancetowatych lub jajowatych liści o różnych barwach. Kwiatostany drobne, nieliczne, barwy kremowej. Potocznie nazywane "liściem papugi".

Alto Cahuinari - Indianie z Kolumbii (departament Amazonas).

Alto Envira - Indianie z Ameryki Południowej.

Alto Ipiacava - Indianie z Ameryki Południowej.

Alto Itacoai - Indianie z Brazylii (stan Amazonia).

Alto Miriti - Indianie z Kolumbii (departament Amazonas).

alycine apios - (Alycine apios); roślina, którą Indianie Cheyenne nazywali ai' is tom i mi sis' tuk (ho wai' is tom ik, nie do smaku, bez smaku; mis is, jeść). Rośnie ona przy rzece North Platte, Missouri i Laramie. Czerwonoskóre narośla na korzeniu tej pnącej się latorośli mają smak podobny do smaku ziemniaków. Największa narośla mają wymiar kurzych jaj. Na jednym korzeniu może ich być do siedmiu. Okrągłe liście mają kształt łyżki do herbaty.

Idź do góry | Wróć do strony Marka | Wróć do strony głównej