Pabaksa - Obcięta Głowa; grupa Indian Yanktonai Yankton Nakota Sioux. Trudnili się przede wszystkim myślistwem. Około 1795 roku w grupie tej urodził się Waneta.
Pabuey Paguey
Pacaas-Novos - Inna nazwa Indian Pakaasnovos.
Pacabueye - Indianie z Koluimbii.
Pacacocha - Kultura rozwijająca się w rejonie rzeki Ucayali, w okresie od około 1400 roku do czasów konkwisty.
Pacaguara - Indianie zamieszkujący pomiędzy rzekami Beni, Madre de Dios, Mamoré, Medeira i Abuna na pograniczu brazylijsko-peruwiańskim i w Boliwii, departament Pando, prowincja Abuná. Podzieleni na kilka grup należą do rodziny językowej pano. Utrzymują stałe kontakty ze światem zewnętrznym. Trudnią się prymitywnym rolnictwem, myślistwem oraz rybołówstwem. Plemię liczy 520 osób.
Pacaha - Inna nazwa Indian Quapaw.
Pacahanovo Inna nazwa Indian Pakaasnovos.
Pacahuara - lub Pacawara; Indianie z Boliwii (północno-zachodnie Beni). Zaliczeni do rodziny językowej pano. W 1986 roku było tylko kilku Indian Pacahuara żyjących w jednej rodzinie.
Pacaja - Indianie z Brazylii. Zaliczeni do rodziny językowej tupi-guaraní. Żyją nad rzeką Tocantins.
Pacaje Pacasa
Paca-kuti - Inna pisownia imienia władcy Inków Pacachuti Inca Yapanqui.
Pacamuru Bracamoro
Pacanaua - Indianie brazylijscy.
Pacatnamú - Prekolumbijski ośrodek usytuowany na północnym brzegu doliny Jequetepeque w zachodnim Peru wybudowany przez Indian Chimú. W obrębie miasta odkryto 57 piramid, z których największa ma podstawę o wymiarach 60x60 metrów. Zorientowana jest na północ, tak samo jak zmarli pochowani w trzcinowych trumnach w jej sąsiedztwie. Na stopniach niektórych piramid oprócz ludzi najwyraźniej składano w ofierze także lamy, przyprowadzane tam przez pątników z regionów górskich.
Pacasa - - lub Pacaje; Indianie boliwijscy, wchodzący w skład państwa Inków. Zaliczeni do rodziny językowej aymara. Żyją w okolicy jeziora Titicaca na pograniczu Peru i Boliwii. Zajmują się przede wszystkim rolnictwem.
Pacasmayo Mochica
Pacawara - Inna nazwa Indian Pacahuara.
Pacaya - Indianie peruwiańscy.
Paccaicasa - Kultura peruwiańska, rozwijająca się w rejonie Mantaro, w okresie od ponad 20000 do 14000 roku p.n.e. Odkryta została w latach 1969-70 w jaskini Pikimacha koło Ayacucho. Artefakty należące do tej fazy kulturowej składają się z nie dużych, grubo ciosanych narzędzi rdzeniowych, wykonanych z tufu wulkanicznego; zgrzebła, narzędzia rąbiące oraz narzędzia wnękowe i zębate.
Pachacamac (1) - W języku keczua "Dusza Świata"; pierwotnie lokalne bóstwo plemion środkowego wybrzeża Peru, nazywane wówczas Ichma (Ichima, Icma) i wyobrażane w postaci ryby, z czasem włączone do panteonu inkaskiego i nazwane tak samo jak miasto, w którym było szczególnie czczone. Był on bogiem-stwórcą utożsamianym z Viracochą.
Jest głównym bohaterem mitu kreacyjnego o stworzeniu pokarmu w postaci warzyw i owoców, które wyrosły z poćwiartowanych przez Pachacamaca kawałków ciała syna "pierwszej kobiety" (odpowiednik biblijnej Ewy), narzekającej, że bóg nie zaopatrzył jej oraz męża (umarł z głodu) w żywność.
W innej wersji mitu Pachacamac stworzył parę ludzi, lecz na Ziemi było jeszcze mało pożywienia i po pewnym czasie mężczyzna zmarł z głodu. Kobieta pozostała sama na świecie i zajmowała się zbieraniem korzonków po polach. Pewnego dnia zwróciła się ona do Słońca z prośbą o żywność i potomstwo, zwracając przy tym uwagę na fakt, że została przecież stworzona do życia i rozmnażania się. Słońce wysłuchało jej prośby, zapłodniło ją swymi promieniami i kobieta porodziła syna, lecz rozgniewany bóg zabił chłopca, ponieważ czuł się dotknięty tym, że kobieta zwróciła się ze swą prośbą do Słońca a nie do niego. Następnie stworzył na Ziemi wszystkie rośliny, aby kobieta miała pod dostatkiem żywności. Ta jednak była rozgoryczona śmiercią syna i zwracała się nadal ze swymi skargami do Słońca, które ostatecznie zeszło na Ziemię i stworzyło z pępowiny zabitego chłopca nowego syna, który wkrótce jako dorosły mężczyzna rozpoczął wędrówkę po świecie. W międzyczasie bóg zabił jego matkę, pokrajał ją na kawałki i rzucił sępom na pożarcie a następnie stworzył pozostałych ludzi. Gdy syn zabitej powrócił, zebrał resztki i chciał zniszczyć boga Pachacamac, lecz ten nie chciał rozlewu krwi i wszedł do morza w miejscu gdzie dziś stoi świątynia nazwana jego imieniem.
Mszcząc się na Pachacamacu, drugi syn kobiety, Wicham, zapędził go do morza, gdzie Pachacamac zamienił się w rybę.
Pachacamac miał główną świątynię w miejscowości tej samej nazwy (na południe od Limy, Peru). Znajdują się tam znaleziska archeologiczne z X w., m.in. jego drewniany posąg oraz Świątynia Słońca i klasztor Dziewic Słońca. Świątynia Pachacamac była także słynną wyrocznią, celem pielgrzymek Indian z całego Peru.
Pachacamac (2) - Ośrodek ceremonialny Indian Huari, rozwijający się w dolinie Lurin w okresie 800-1200 roku, w bliskim sąsiedztwie dzisiejszej stolicy Peru, Limy. Był siedzibą wyroczni - kapłani tłumaczyli tam wróżby w sanktuarium boga noszącego to samo imię co miasto.
Centralny punkt Pachacamac stanowił święty krąg z wyrocznią, w której podobno umieszczony był duży drerwniany posąg boga obdarzonego zdolnością wróżenia, jak też idole ryb, psów i lisów. Obszar miasta był terenem jakby neutralnym; mogli przebywać tam bez obawy także pielgrzymi z ziem nie pozostających we władaniu państwa Huari. W świętym mieście pątnicy od stuleci składali najcenniejsze dary. Pachacamac posiadało nawet w wielu miejscowościach jakby ekspozytury, zajmujące się zbieraniem danin w terenie.
Napływ pątników i opinia miejsca świętego z biegiem czasu uczyniły z Pachacamac jedno z największych miast w Peru. Centrum to wkrótce rozrosło się w prestiżowe miasto i posiadało swój własny styl. Nie ma jednak dotąd dowodów na to, że było to samodzielne państwo. W ośrodku tym znajdowała się bardzo znana wyrocznia.
Po upadku państwa Huatri władzę nad miastem przejęli Inkowie, którzy zbudowali w nim swoją świątynię Słońca. Znaczenie i staus wyroczni nie zmienił się jednak. O powodzenie w walce z Hiszpanami wypytywał się tam nawet Atahualpa, ostatni przedkolonialny władza Inków.
Licząc na zdobycie bogactwa, Pizarro po zajęciu Cuzco ruszył do Pachacamac. Na wiadomość o jego marszu kapłani wyroczni zakopali część świątynnego skarbu w nadbrzeżnej pustyni. Pozostała część padła łupem Pizarra: 650 kg złotych i 450 kg srebrnych przedmiotów. Ukryta część skarbu ma zawierać 25 ton złota!
Hernando Pizarro w jednym ze swych sprawozdań stwierdza, iż także w czasach, gdy kraj podlegał Inkom, regiony nadbrzeżne kierowały daniny nie do stolicy, lecz do świętej wyroczni w Pachacamac.
Ośrodek religijny Pachacamac przestał istnieć w trzysta lat po rozpadzie państwa Huari.
Pachacutec - Inna pisownia imienia władcy inkaskiego Pachacuti Inca Yapanqui.
pachacuti - W mitologii Inków nazwa powszechnego potopu, po którym pierwsi ludzie przybywający do Ameryki, czy to zgodnie z celem podróży, czy wyrzuceni przez burze, osiadali w miejscu gdzie teraz jest Caracas, tam rozmnażali się i następnie rozprzestrzeniali się na całe Peru.
Pachacuti Yupanqui - Dziewiąty inka. Wprowadził rządy prawa. Prawo zostało ujęte w aforyzmy tak, aby nawet najskromniejszy urzędnik mógł się nauczyć go na pamięć. Karano kłamstwo, lenistwo, kradzież, morderstwo, rozpustę oraz bluźnierstwo przeciwko bogom i ince. Przykładem norm prawnych może być: "Ład w państwie opiera się na posłuszeństwie poddanych", "Sędziowie przyjmujący podarki są złodziejami", "Cudzołóstwo jest kradzieżą i podlega karze śmierci", "Człowieka, który zabija bez upoważnienia, skazuje się na śmierć".
Nie istniało też pojęcie równości wobec prawa. Wymiar kary np. za kradzież zależał od tego, czy poszkodowaną osobą był inka, kapłan czy zwykły poddany. W pierwszy przypadku skazywano na śmierć, w drugim i trzecim przypadku kilkanaście uderzeń rózgą, a w czwartym jedynie więzienie lub grzywna.
Wraz z rozwojem państwa wprowadził także organizację sądownictwa. W każdej miejscowości powołano sądy złożone z miejscowych urzędników. Rozpatrywano tam drobne wykroczenia przeciwko obyczajom i dyscyplinie pracy, zwłaszcza tępiono lenistwo. Poważniejsze sprawy rozstrzygały sądy ustanowione przy naczelnikach okręgów i prowincji. Sądy musiały każdą skargę załatwić w ciągu pięciu dni. Od wyroków nie przysługiwało prawo odwołania do wyższej instancji. Sędziów mianował sam król, a lotne kontrole sprawowały nadzór nad ich działalnością. Stronnicze wyroki, nadużycia władzy, a szczególnie przekupstwo były surowo karane.
Do rozprawy sądowej powołano świadków obrony i oskarżenia, przy czym nie dopuszczano zeznań kobiet, gdyż uważano je za istoty "z natury podstępne i kłamliwe". Obwiniony miał prawo się bronić, często jednak torturami wymuszano na nim przyznanie się do winy.
Więzienia istniały głównie po to, by skazańcom zadawać męki. W pobliżu Cuzco służyła do tego pieczara, w której trzymano m. in. pumy, jaguary, niedźwiedzie, żmije i skorpiony. Wtrącano tam niebezpiecznych zbrodniarzy, winnych obrazy majestatu, buntu i zdrady stanu. Jeżeli podejrzany przesiedział w loch dwie doby i wychodził z próby obronną ręką, uważano, że był niewinny. Przywracano mu wtedy wolność i wynagradzano doznane krzywdy. Karę śmierci wykonywano poprzez ukamienowanie, strącanie ze skały, wieszanie za włosy nad przepaścią i zasiekanie rózgami. Czasami w drodze łaski wysyłano ich na plan-tacje rośliny koka, gdzie klimat był zabójczy dla zdrowia.
Tak ustanowione prawa świadczą o zmyśle praktycznym władcy. Np. ponieważ ludzi w polu nigdy nie było za dużo to uśmiercenie płodu podlegało karze śmierci. Taka sama kara groziła za kaleczenie lub za-bijanie jeńców wojennych, gdyż osiedlano ich w słabo zaludnionej części kraju przydzielając kawałek ziemi do uprawy.
Do najcięższych zbrodni zaliczano wycinanie drzewek owocowych. Nie wolno było jadać łuskanej ku-kurydzy, co świadczyło o ich niesłychanej mądrości, gdyż dopiero nowoczesna nauka wykryła, że łuskana kukurydza traci na swej wartości odżywczej.
Pachacuti Yupanqui był twórcą jedynego w swoim rodzaju ustroju, który odbierał poddanym wszelką wolność osobistą i zamieniał ich w kółka wielkiej machiny państwowej. Określał z drobiazgową dokładnością powinności każdego człowieka pracy, zaprowadził powszechny obowiązek służby woj-skowej, a przede wszystkim świadomie i planowo obniżał stopę życiową ludności do najbardziej nieodzownych dla życia potrzeb. Nikomu, kto nie należał do kasty uprzywilejowanej nie wolno było nosić ozdób ze złota i srebra. To zarządzenie władca upozorował dbałością o zdrowie moralne poddanych, twierdząc, że dostatek i zbytek w strojach sprowadza ludzi na drogę deprawacji. Jednak nie dotyczyło to kapłanów i inków, którzy żyli wśród niebywałego przepychu, korzystając z ogromnych nadwyżek produkcji, jakie powstały w skutek drakońskich ograniczeń powszechnego spożycia.
Pachamama - lub Pacha Mama; w języku keczua "Matka Ziemia". Jedno z najstarszych bóstw andyjskich. Bogini ziemi, urodzaju i płodności powołana do życia przez Viracochę. Żona Pachacamaca. Czuwała nad wszystkim, co rodziły pola, łąki, lasy, góry i pustynie. Bezustannie odnawia życie, przemieniając to, co martwe, bezwładne w przynoszące znowu korzyść człowiekowi. Według niektó-rych mitów wszyscy ludzie wyszli z jej łona i po śmierci do niej powrócą (z wyjątkiem arystokratów). Na każdym polu umieszcza-no idole bogini w formie podłużnych kamieni.
Gałąź krzewu bawełny była jednym z darów wrzucanych w ogień przez Inków w hołdzie dla Pacha Mamy przed przystąpieniem do budowy nowego domu była gałąź krzewu bawełny.
Obecnie często utożsamiana z chrześcijańską Matką Boską.
Pacha Marca - Ród żyjący w dolinie Mala, później Alloki, a jeszcze później w redukcji Huarochiri.
pachycereus - (Pachycereus Br. et R.); monumentalne, początkowo kolumnowe, później rozgałęziające się na wiele konarów kaktusy, osiągające wysokość ponad 10 m. Ich ojczyzną jest północny i środkowy Meksyk.
Pacopampa - Kultura peruwiańska rozwijająca się w rejonie środkowego biegu rzeki Maranon, w okresie od około 1800 roku p.n.e. do około 100 roku n.e.
Pacu (1) Inna nazwa Indian Ipeka-Tapuia.
Padiagua - Indianie południowoamerykańscy. Spokrewnieni byli z Indianami Lengua. Zamieszkiwali tereny po obu brzegach rzeki Paragway, na północ od Asuncionu. Zawsze utrzymywali przyjazne stosunki z Hiszpanami. Pełnili rolę indiańskich handlarzy. Ostatni członkowie tego plemienia wymarli w latach 50-tych XX wieku.
Paez - Indianie z Kolumbii. Żyją między rzeką Cauca a górną Magdaleną, na terenie zwanym Tierradantro. Należą do rodziny językowej czibcza. Ich początki sięgają XIV wieku, a jeden z ich starych grobowców nosi nazwę Alto de Grillo.
Wśród Indian Páez powszechnie używanym okryciem jest ruana, która tu ma najczęściej kolor czarny lub ciemnobrązowy. Mężczyźni i kobiety mają na głowach filcowe kapelusze, które chronią ich przed deszczem.
Indianie ci wierzą, że w świętej lagunie zwanej Tumbachi, żyje pewien wąż wabiący nad wodę młode dziewczęta, gdzie je porywa i przetrzymuje przez cały rok pod wodą. Gdy dziewczęta zachodziły w ciążę, wąż zezwalał im na powrót do domu.
Kobietom Indian Paez nie wolno było podczas menstruacji kontaktować się z innymi osobami, aby osoby te nie zachorowały.
Indianie Páez, już na parę dni przed rozwiązaniem, zabraniali jakiegokolwiek kontaktu z ciężarną kobietą. W myśl starodawnego zwyczaju, kobieta ciężarna puszcze na krótko przed porodem swą wioskę i udaje się w góry lub do specjalnej chaty, gdzie oczekuje rozwiązania. Jeśli poród musiał się odbyć w zamieszkałej chacie, matkę obmywano wraz z dzieckiem, a następnie cała rodzina opuszczała chatę i bu-dowała nową w innym miejscu.
Wśród Indian Páez mężczyzna pomaga rodzącej w ostateczności, jeśli w danej chwili inne kobiety nie mogą przyjść rodzącej z pomocą. Natychmiast po porodzie musi się on jednak oczyścić przez kąpiel.
Wywodzący się z tego plemienia adepci na znachorów wystrzegali się spożywania soli.
U Indian Paez koń może być własnością tylko mężczyzny.
Dziś gospodarują na wspólnej ziemi, są dość nowoczesnymi rolnikami, górnikami i robotnikami. Są to także dobrzy kierowcy, kupcy i technicy. Posiadają dowody osobiste i płacą podatki. Czują się raczej Kolumbijczykami niż Indianami. W jednej z zamieszkałych przez nich wiosek - Inza - przebywała około 1984 roku Mirosława Czerny.
W 1998 roku liczebność ich oszacowano na 118845 osób
Páez, Jose Antonio - Urodzony w 1790 roku polityk wenezuelski, Indianin. Współdziałał z Bolivarem. W 1810 roku stał na czele ruchu antyhiszpańskiego, w wyniku którego Wenezuela oderwała się od Wielkiej Kolumbii. W latach 1831-1863 kilkakrotnie został prezydentem, później obalony. Zmarł w roku 1873.
Page Abe - Ojciec Słońce; stwórcze bóstwo Indian Tucano z dorzecza górnej Amazonki. Po kłótni i rozstaniu z Nyami Abe (Księżycem) stworzył Ziemię i zaludnił ją ludźmi oraz zwierzętami. Jego córka, Abe Mango, obdarzyła indiański lud ogniem, umiejętnością budowania i garncarstwa.
pago - Jeden z typów wspólnot indiańskich w Peru.
Paguana - Indianie brazylijscy.
Paguara Paguana
Paguey - Indianie wenezuelscy.
Paha Ska - Urodził się w 1923 roku na pryczy w chacie przy White Clay (Nevbrasca) które wtedy należało do rezerwatu Pine Ridge i był zarejestrowanym członkiem plemienia Indian Ogllala. Artysta samouk. Jako dziecko, często przebywał wraz ze swymi dziadkami. Dzięki temu nauczył się mówić po lakocku. Dziadkowie też opowiedzieli mu wiele legend i dziejów Indian Sioux, co też dominowało w jego pracach artystycznych, obrazach malowanych na płótnie i skórach zwierzęcych. Był też Nosicielem Koszuli - ceremonialnym wodzem plemienia, co też uprawniało go do noszenia głównego stroju Posiadacza Orlego Pióra.
Zrezygnował z życia w rezerwacie i przeniósł się do Black Hills, gdzie osiadł na terenie Keystone.
Żył na małym ranczo w Black Hills, gdzie też hodował konie. Miał łącznie sześcioro dzieci. Dzięki pośrednictwu jego żony otrzymałem wiele kart z reprodukcjami jego obrazów, opatrzonych jego własnoręcznym podpisem.
Znany był jako "Good Will Ambassador" dla społeczeństwa Keystone i Południowej Dakoty.
24 maja 1997 gubernator Bill Janklow ustanowił jako "Dzień Paha Ska".
Paha Ska został w ten sposób uhonorowany za 40 lat (1957-1997) promowania Keystone.
Zmarł 10 listopada 2005 r.
paho - pałeczka modlitewna
Pahquetooai - Osada i grupa Indian Tigua Pueblo.
Paiacu - Indianie brazylijscy.
Paiconeca - Indianie boliwijscy.
Paiguassu - Indianie brazylijscy.
Paijan - Kultura peruwiańska z rejonu wybrzeża północnego między doliną Viru i Pacasmayu. Reprezentowana też jest na stanowisku archeologicznym Quirihuac w dolinie Moche. Rozwijała się w okresie 9000-5000 roku p.n.e. Reprezentujący ją lud to myśliwi i rybacy okresu przedceramicznego. Kulturę tę charakteryzują drapacze do skór i nożowate ostrza.
Painted Brown Pomalowany Na Brązowo
Paints Brown Pomalowany Na Brązowo
Paiouize - Inna nazwa Indian Munduruku.
Paipai Akwa'ala
Paiquipiranga - Indianie brazylijscy.
Paiquize Mundurucu
Paisan Indianie południowoamerykańscy.
Paita - Kultura peruwiańskiego wybrzeża, rejonu - daleka północ, okolic Piury. Rozwijała się w okresie 1500-500 roku p.n.e.
Paiute - Indianie północnoamerykańscy żyjący na terenie dzisiejszych stanów USA - Arizony, Kalifornii, Idaho, Newady, Oregonu i Utah. Należą do rodziny językowej aztek-tano. Żyli w małych grupach, zajmowali się myślistwem, rybołówstwem i zbieractwem.
Indianie Paiute, którzy osiedli w rezerwatach Kalifornii, Newady, Utach, Oregonu i Arizony nazywani są Indianami Paiute Północnymi. Dodatkowo Indianie Paiute Północni z Newady nazywani są Paviotso.
Indianie Paiute, którzy około 1100-1200 roku n.e. przenieśli się na płaskowyż Kolorado, nazywani są Indianami Paiute południowymi.
W mitologii Indian Paiute występuje m.in. Kojot i Puma. Wierzyli, że minerał zwany skamieniałym drewnem, to drzewca strzał Shinuava, boga burzy.
Jedną ze spożywanych przez nich roślin był amarant i dzika sałata. Indianie Paiute używali bielunia ze względu na jego narkotyczne działanie.
Ich pierwszym, bardziej znanym religijnym przywódcą był Tevito, ojciec urodzonego w 1856 roku Wovoki. W 1863 roku generał Connor zabił 178 Indian Paiute w ich obozie położonym nad rzeką Bear. W 1870 roku powstał wśród nich Taniec Duchów, zrodzony pod wpływem proroka Tavibo. W 1888 roku ich szamanem i mesjaszem został Wovoka, propagator idei Tańca Duchów. Około 1906 roku kilku Indian Paiute wzięło udział w spotkaniu Indian z białymi w 30. rocznicę bitwy pod Little Big Horn. W 1964 roku żyło w stanie Oregon 351 Indian Paiute, w stanie Newada - 2808, w stanie Utah - 168 a w Kalifornii - 1396. W roku 1971 najbardziej znanym ich działaczem był Vernon J. Johnson. 24 czerwca 1983 roku Sąd Najwyższy USA odmówił Indianom Paiute z Pyramid Lake prawa do większej ilości wody z rzeki Truckee w stanie Newada. W roku 1980 szacowano ich liczebność na 9523 osoby a w roku 1990 na 11369.
W 1999 roku ogólną liczebność Indian Paiute Północnych szacowano na 6000 osób a których rodzimym językiem mówiło 1631 osób.
Pajapan Náhuatl - Inna nazwa Indian Istmo-Pajapan Náhuatl.
pająk - Indianie Huron mówili, że tajemnicę wyrobu sieci zdradził im Pająk.
Według Indian Jicarilla Apache pająk, wraz z muchą, utworzył drabinę, po której ludzie wyszli na Ziemię ze świata podziemnego. Stało się to w ten sposób, że pająk rozciągnął sieć z wierzchołka góry znajdującej się blisko wyjścia na Ziemię, i po niej, wraz z muchą, wspiął się tam, gdzie było Słońce. Wzięli cztery słoneczne promienie i zaczęli ciągnąć je tak jak liny. Przyciągali je tam, gdzie znajdował się szczyt góry. Każdy z nich miał inny kolor; czarny, niebieski, żółty i złocisty. Z tych słonecznych promieni cztery święte istoty zrobiły drabinę. Z tego samego też materiału wykonali dwanaście szczebli i przymocowali je do drabiny. A po tej drabinie wyszli na Ziemię pierwsi ludzie i pierwsze zwierzęta.
pająk wodny - Indianie Cherokee nazywają go kananeski amaiyehi lub dilstayati, a Indianie Seminole - tequa.
W legendach indiańskich pająk wodny przyniósł Indianom ogień.
A ogień był na wyspie i żadne ze zwierząt nie znalazło sposobu by go przynieść. Pająk tymczasem utkał kieszeń ze swojej nici i niosąc ją na plecach, przeholował w niej po wodzie żarzące się węgły.
Indianie Cherokee wierzą też, że zły duch używa nici pająka wodnego do łapania dusz.
Indianie Seminole mówią, że pająk wodny miał niezliczoną ilość dzieci i że wziął w swe posiadanie wszystkie bagna. Kiedy zaś sprzeciwiły się temu inne zwierzęta, to zaczął on prząść tak szybko sieć, że wywołał tym pierwszy huragan. Wszystkie zwierzęta zostały porwane przez wywołaną tym sposobem nawałnicę i przeniosły się do swych domów z wyjątkiem osy. Ukryła się ona w swym domku budowanym z błota i przeczekała przejście oka cyklonu. Po tym osa wyszła ze swojego bezpiecznego ukrycia, schwytała pająka i zjadła jego wszystkie dzieci.
Pajonal - Grupa Indian Asháninca.
Pajuci - Spolszczona nazwa Indian Paiute.
Pakaanova - Inna nazwa Indian Pakaasnovos.
Pakaanovas - Inna nazwa Indian Pakaasnovos.
Pakaasnovos - Jaru, Uomo, Pakaanovas, Pacaas-Novos, Pakaanova, Pacahanovo, Oro Wari, Wari; Indianie z brazylijskiego stanu Rondonia. W 1994 roku liczyli 1833 osoby.
Pakana - grupa Indian Creek.
Pakang - Inna nazwa Indian Pokanga.
Pakawan Coahuiltecan
Paku-Tapuya - Inna nazwa Indian Ipeka-Tapuia.
Palace - Indianie kolumbijscy.
Palacio - Część ruin Tiahuanaco. Otoczone niegdyś podwójnym murem, zajmuje obszar o wymiarach 60 x 65 metrów.
Palank Inna nazwa Indian Palenque.
Palanoa - Indianie kolumbijscy.
palec - Jeden z pięciu członków stanowiących zakończenie ręki lub stopy człowieka; także zakończenie kończyn u zwierząt i ptaków. Indianie Shawnee palce nazywali ki-leh-chi. Palec wskazujący nazywany jest przez Indian Lakota epazo.
George Catlin, będąc wśród Indian Sioux, opisał ceremonię Tańca Słońca, na koniec której poddawany uświęconym torturom młodzieniec podczołgiwał się resztkami sił do leżącej na ziemi czaszki bizon, przy której siedział wyznaczony do tego mężczyzna, dzierżąc w ręku toporek. Torturowany człowiek, pragnący złożyć dodatkową ofiarę siłom nadprzyrodzonym, kładł na czaszce mały palec lewej ręki, który zostawał amputowany. Niektórzy młodzieńcy, jakby rozkoszując się doznawanymi cierpieniami i ogarnięci szczególnym uniesieniem, nie kończyli na tym ofiary, nakazując odrąbać sobie również palec wskazujący, a niekiedy mały palec prawej ręki. Ten ostatni akt według miejscowego systemu wartości wynagradzany był najwyższym uznaniem społecznym i miał wpływ na poważny wzrost prestiżu okaleczonego człowieka.
Jednym z bardziej charakterystycznych zwyczajów pogrzebowych Indian południowoamerykańskich było obcinanie palców przez kobiety. Zwyczaj ten występował wśród szczepów, które zamieszkiwały ujście rzeki Parana i Urugwaj. Wśród Indian Minuane córka i żona zmarłego obcinały palec przy pierwszym stawie podobnie jak wśród Indian Yaro. Kobiety Indian Timbu dokonywały tego zabiegu u palców rąk, a gdy tych zabrakło obcinano palce u nóg.
Palencano (1) Chol
Palencano (2) Puctun
Palenque (1) - - lub Palank; Indianie żyjący w XVI wieku w północnej Wenezueli. Spokrewnieni z Indianami Cumanagoto. Zaliczeni do rodziny językowej caribe. Utrzymują się z rolnictwa i rybołówstwa oraz pracy najemnej w wielkich gospodarstwach rolnych.
palenque (2) Ogrodzenie, plac zabaw w języku hiszpańskim. W Kostaryce grupa chat indiańskich.
Palenque (3) Miejscowość w południowo-wschodnim Meksyku, 130 km na południe od miasta Ciudad del Carmen, pomiędzy rzekami Michol i Chacamas, w północnej części stanu Chiapas. W pobliżu Palenqué odkryto około 1746 roku najbardziej na zachód wysunięte wielkie centrum oraz najważniejszy ośrodek religijny kultury Majów okresu klasycznego. Palenqué było jednym z pierwszych wielkich centrów Indian Maya, które ucierpiało w wyniku ogólnego upadku kulturowego po 783 roku. Zostało opuszczone w roku 810.
Słynie z niezwykłych zabytków sztuki architektonicznej (m.in. podziemne doprowadzenie wody, łaźnie, ustęp) i licznych reliefowych zdobień wykonanych w stiuku. Zapisy dotyczące sekwencji dynastycznych Palenqué sięgają początku VI w. Okres największego rozkwitu miasta przypada na panowanie Pacala Wielkiego (615-683) i jego następców.
Pacal został pochowany w specjalnej komorze ukrytej 25 m poniżej podłogi jednej z głównych budowli Palenqué - Świątyni Inskrypcji, i 1,5 m poniżej poziomu placu. Odkrycie jego pochówka przez A. Ruz Rhuilliera (1949-1952), zostało uznane za jedno z największych osiągnięć w badaniach nad kulturą Majów. Grób zawierał sarkofag nakryty rzeźbioną stelą. Zmarły był bogato wyposażony, m.in. w ozdoby nefrytowe i obsydianowe, ceramikę, słynne głowy palenkańskich wojowników wyrzeźbione w stiuku. W grobie znaleziono ponadto ofiarne pochówki służby.
Wielki Pałac - wydłużona budowla na sztucznym tarasie (wysokości 10 m, o rozmiarach 100 x 80 m) z 3 wewnętrznymi dziedzińcami i 4-kondygnacyjną wieżą, (pomiędzy rokiem 602 a 652), sklepiony podziemny akwedukt łączy centralny kompleks pałacowy ze wschodnimi tarasami, gdzie znajdują się Świątynie: Słońca (642 rok), Ulistnionego Krzyża i Krzyża (692 rok), plac do rytualnej gry w piłkę - pelota.
Palenque (4) - Inna nazwa Indian Palenquero.
Palenquero - Palenque lub Lengua; Indianie z Kolumbii. Żyją w wiosce San Basilio de Palenque leżącej na południowy-wschód od Cartagenai w dwóch sąsiednich wioskach w Barranquilla. W 1989 roku liczyli 2500 osób.
Paleo Indianie - Pierwotni myśliwi polujący jeszcze na ogromne dyluwialne zwierzęta w Ameryce Północnej przez 10 tysiącami lat.
paletki - (Symphsodon), lub dyskowce; ryby wód Ameryki Południowej.
palia jeziorowa - (Salvelinus namaycush) lub palia amerykańska; ryba występująca w dużych jeziorach środkowej Kanady (aż do Labradoru) i w północnych stanach Nowej Anglii. Jej populacja uległa silnemu zmniejszeniu wskutek przeniknięcia do jezior minoga morskiego.
Palicur - Inna nazwa Indian Palikur.
Palikour - Inna nazwa Indian Palikur.
Palikur - Palikour, Palicur, Palijur; Indianie z Brazylii i Gujany Francuskiej. Zaliczeni do rodziny językowej arawak.
Podstawą ich gospodarki jest rolnictwo oparte głównie o uprawę manioku, uzupełnione myślistwem i rybołówstwem.
Wśród Indian Palicur żona jest bardzo niezależna, wynikiem czego jest jej aroganckie zachowanie i postępowanie.
Kobiety Indian Palicur po porodzie ograniczały przez 2 miesiące swój pokarm jedynie do ryb.
W 1988 roku w Gujanie Francuskiej żyło 400 Indian Palikur a w Brazylii - 800. W tym też czasie naliczono 200 piśmiennych Indian Palikur.
Palin - Indianie gwatemalscy.
Palioariene - Inna nazwa Indian Ipeka-Tapuia.
Paliwahtiwa - W latach 1880-tych był gubernatorem Indian Zuni.
Palijur - Inna nazwa Indian Palikur.
Pallca - Ruiny kompleksu miejskiego, odnalezione w dolinie Casma (Peru), wykazujące duże pokrewieństwo z kulturą Chavin. Pozostałości te składają się z dziedzińców zbudowanych z nieobrobionego kamienia, piramid oraz platform o długich schodach.
Pallenpisan - Władca doliny Lambayeque w Peru będący wasalem władcy państwa Chimú. Rządy objął po śmierci braci, wpierw Chullumpisan'a, a następnie Cipromarca.
Pallesmassa - Panujący po swoim ojcu, Pongmassa, władca doliny Lambayeque w Peru, będący wasalem władcy państwa Chimú.
palma - Palmowymi liśćmi kryte były czworokątne domy Indian Miskito.
palma bambusowa rafia
palma chonta - Indianie Sirionio mówią, że palmę chonta dostali od Księżyca.
palma brazylijska atalia
palma Guilielma - Drzewo dorastające do 20 metrów wysokości. Dostarcza kilka razy w roku owoców, które po ugotowaniu w smaku przypominają gorzkie ziemniaki. Wykorzystuje się je między innymi do wyrobu sfermentowanego napoju o niewielkiej zawartości alkoholu.
Aby zwiększyć płodność tego drzewa i przypodobać się duchowi wakani, który za siedzibę obrał sobie pień palmy Guilielma, Indianie Jivaro organizowali uroczyste święto plonów. W tym celu mężczyźni zry-wali owoce na świąteczną ucztę, kobiety zawczasu przygotowywały napój z owoców tej palmy, gdyż w trakcie tej uroczystości nie wolno było pić piwa z manioku, najczęściej spożywanego w zamieszkiwanym przez Indian Jivaro regionie. Uroczystości towarzyszyły tańce, śpiewy, modlitwy i zaklęcia, przerywane obrzędową konsumpcją dużej ilości palmowego napoju. Recytowano wtedy również mity związane tematycznie z palmą Guilielma, która w tych opowiadaniach uchodziła za cudowną drabinę, łączącą niegdyś Niebo z Ziemią. To po niej właśnie Słońce, które wówczas miało jeszcze kształt męskiej postaci, wdrapało się niegdyś, w mitycznych praczasach na nieboskłon.
palma iglasta rafia
palma karłowata - Indianie Choctaw z drzewa tego budowali swoje domy.
Palmar (1) - Indianie hondurascy.
Palmar (2) - Indianie z Boliwii i Parany.
Palmela - Indianie brazylijscy.
Palo Blanco - Kultura rozwijająca się od 200 do 700 roku n.e. w dolinie Tehuacán w południowo-wschodnim Meksyku. Szczególnie rozbudowano wtedy ośrodki kultowe, w których powstały m.in. wielkie kamienne piramidy. Ludy tego okresu zajmowały się przede wszystkim rolnictwem, rozwinięta była ceramika.
Palo Duro - Kanion do którego 27 września 1874 roku dotarł Mackenzie wraz ze swym pułkiem. Znajdowali się tam już Indianie Kiowa wraz z Maman-ti, Samotnym Wilkiem, Wielkim Łukiem i Słabym Bizonem, Indianie Cheyenne z Żelazną Koszulą i Indianie Comanche pod wodzą Ohamatai. Indianie nie wystawili żadnych straży sądząc, że wojsko zgubiło ich trop. toteż zaskoczenie było kompletne. Wojsko szarżowało kolejno szwadronami goniąc Indian uciekających w popłochu z kolejnych wiosek.
W potyczce tej zginął tylko jeden Indianin Kiowa, K'ya'-beeen, czyli Czerwony Pióropusz. Wojsko miało jednego rannego. Indianie stracili ponadto cały dobytek oraz 1400 koni i mułów wystrzelanych przez żołnierzy.
Palouse - (Pä-lus'); Indianie północnoamerykańscy, zamieszkujący niegdyś dolinę rzeki Palouse w Stanie Washington i Idaho oraz północny brzeg Rzeki Snake, aż po jej ujście do Kolumbii. Zaliczeni do rodziny językowej penuti. Wszystkie ich cztery wioski; Almotu, Palus, Tasawiks i Kisispa leżały nad rzeką Snake. Lweis i Clark znaleźli ich w 1805 roku nad rzeką Clearwater w Idaho i ocenili ich liczebność na 1600 osób. Zasłynęli z hodowli koni, które były dla nich przedmiotem ożywionego i intratnego handlu. W trakcie późniejszego zajmowania tych terenów armia amerykańska masowo zabijała konie, pozbawiając w ten sposób Indian podstaw egzystencji. Gorąco popierali Smohallę i jego doktrynę. W 1854 roku liczebność ich szacowano na 500 osób. W 1855 roku zostali objęci układem podpisanym przez Indian Yakima, lecz nigdy nie uznali jego postanowień i nie chcieli osiąść w rezerwacie. 17 maja 1858 roku wraz z Indianami Spokane i Coeur d'Alene pobili oddział dragonów pułkownika Steptoe'a kilka mil od obecnego Colfax w północno-wschodniej części stanu Washington. Najbliższe stosunki łączyły ich z pokrewnymi sobie Indianami Nez Perce i utrzymują się one po dziś dzień.
Palta - Indianie z Ekwadoru i północnego Peru. Podbici zostali przez Inkę Tupaca.
pałczatka szorstkawa - (Eccrenmocarpus scaber); dziko rosnący w Chile krzew, dorastający do 5 metrów.
pałka szerokolistna - Indianie Chippewa wykorzystywali tę roślinę do robienia mat, koszyków itp. Zewnętrzna zaś jej kora formowana była w zabawki przedstawiające ludzi lub kaczki. Takie kaczki Indianie ci robili zazwyczaj dla pięciolatków. Umieszczano je na tafli spokojnej wody a dzieci poruszały wodą (przez uderzanie wokół nich), co powodowało, że kaczki poruszały się jak żywe.
Indianie Cheyenne nazywali pałkę szerokolistną wi' tăn ots, (wităn, język i ots, roślina). Wysuszony i sproszkowany korzeń, oraz białe podstawy liści, moczyli w gorącej wodzie i dawali do picia cierpiącym na bóle brzucha i na kolkę.
pałeczka modlitewna - Rekwizyt związany z religią Indian Pueblo, zwany przez nich paho. Są to nie-wielkie, wygładzone i pomalowane drewniane patyki, do których przymocowuje się pióra. W zależności od bóstwa, któremu są one składane, pozycji społecznej ofiarodawcy i okazji, z jakiej ofiara jest czyniona, pałeczki modlitewne zmieniają swą długość, gatunek drewna i zabarwienie. Są one w dużych ilościach ofiarowane podczas uroczystości zimowego i letniego przesilenia Słońca. Adresatami tych darów są przede wszystkim przodkowie, ale kobiety składają je ponadto bóstwu Księżyca, mężczyźni zaś bóstwu Słońca. Ofiarom tym towarzyszy przekonanie, że pałeczki modlitewne umożliwiają bóstwom zdobycie przyodziewku, który sporządzają z piór przytoczonych do świętych kawałków drewna. Te zaś są jakby równocześnie nośnikami przekazującymi ludzkie modlitwy o deszcz, urodzaj i powodzenie w życiu do świata sił nadprzyrodzonych.
"U Indian Hopi - napisał Walter Hough - sporządzanie pałeczek modlitewnych jest skomplikowaną ceremonią, w której trzeba przestrzegać mnóstwa najdrobniejszych szczegółów. Do pałeczek tych, wycinanych najczęściej z drzewa topoli, przyczepia się nićmi z bawełny własnej uprawy, pióra i zioła. Pióra mogą pochodzić jedynie z określonych ptaków i z określonych miejsc na ich ciele, a ponadto muszą być bez żadnej skazy. Farby używane do malowania również przygotowywane były w sposób ceremonialny. Nawet powstające przy produkcji pałeczek odpadki, taki jak drzazgi, koniuszki nici itp. muszą być wyrzucane w przepisany sposób. Często pałeczki modlitewne są jeszcze osobno poświęcane przez zwilżanie lekami, posypywane świętą mączką lub okadzane dymem tytoniowym; gdy wchłoną w siebie towarzyszące temu modlitwy, zanosi się je do świętych miejsc i składa u źródeł lub na polach.
Pałeczki z przyczepionymi piórami oznaczają bóstwa, do których zanosi się modły, przy czym pióra wchłaniają te modlitwy w swą duchową substancję i przekazują je dalej siłom nadprzyrodzonym. Materialnym wyrazem tego jest pióro tchnienia, składające się najczęściej z puchu orlego. Modlitwy wdmuchuje się także w mączkę kukurydzianą, w pyłek kwiatowy i w inne dary ofiarne.
Dalszymi przykładami pałeczek modlitewnych są zdobione tyczki ustawiane na murawie ołtarza Hako przez Indian Pawnee oraz słupki z piórami, okalające w czasie Tańca Słońca Indian Cheyenne czaszkę bi-zona. Pałeczki takie znają także Eskimosi."
Pama - Indianie brazylijscy.
Pamaino - Indianie boliwijscy.
Pamana - Indianie brazylijscy.
Pambadeque Cocamilla
Pame - Indianie meksykańscy.
Pamigua - Indianie kolumbijscy.
Pamilco - Indianie północnoamerykańscy ze stanu Północna Karolina. Należą do algonkińskiej rodziny językowej.
Pamiwa Inna nazwa Indian Cubeo
Pammari Inna nazwa Indian Paumari
Pamoa - Indianie kolumbijscy.
Pampa (1) - Kultura peruwiańska rozwijająca się w Ventanilla, w rejonie wybrzeża środkowego, w okresie 4-3 tysięcy lat p.n.e. Rolnicy i rybacy.
Pampa (2) Inna nazwa Indian Puelche
Pampan - Indianie brazylijscy.
Pampedeque - Inna nazwa Indian Cocama-Cocamilla.
Pampuchin - Indianie meksykańscy.
Pamunkey - Indianie znad górnego biegu rzeki Chickahominy w Wirginii (USA). Zaliczeni do rodziny językowej algonquin. Weszli w skład związku Powhatan. W późniejszym czasie wymieszali się z Murzynami.
Sadzili kukurydzę, fasolę, melony, dynie i inne rośliny, które też wspólnie zbierali. Hodowli też słonecznik (rozsiewając go po ziemi), który służył im do robienia chleba i zupy. Pod dostatkiem też mieli czarnych borówek, poziomek, agrestu, owoców świdośliwy i orzechów. Używali też rodzimy ryż wodny. Cukier pozyskiwali z klonów. Polowali na wszystkie dzikie zwierzęta. Są też wzmianki o tym, że spożywali również ptasie jaja, szarańcze i chrząszcze. Zjadali też i żółwie pod postacią duszonej potrawy w garnku, którym była ich własna skorupa. Ryby łowili za pomocą łuku, dzidy i koszyka przypominającego pułapkę-potrzask.
Speck ponadto zauważył, że Indianie Pamunkey z Wirginii gotowali jagody alkiermesa w celu pozyskania leku na reumatyzm.
W latach 1675-1715 kobiecym wodzem Indian Pamunkey była Królowa Anna, wdowa po Totopotomoin'ie. Po raz pierwszy dała się poznać w związku z rebelią Bacona w 1675 roku, kiedy to rząd kolonii zażądał od niej kontyngentu wojowników mających współdziałać z armią gubernatora. Podczas obrad pojawiła się w indiańskim stroju, z synem u boku i z dramatycznym wyrazem żalu i pogardy odmówiła wezwaniu mówiąc, że od 20 lat ona i jej lud nie doznali nic oprócz krzywd w nagrodę za śmierć męża i jego wojowników. Po otrzymaniu obietnicy lepszego traktowania, wyraziła zgodę na dostarczenie potrzebnej pomocy. Prawdopodobnie z tej racji otrzymała od Karola II srebrny diadem, czyli "koronę" z napisem "Królowa Indian Pamunkey", będący obecnie w posiadaniu The Society For The Preservation Of Virginia Antiquties w Richmont. Ostatni raz na scenie publicznej ukazała się w 1715 roku jako rzecznik swego nękanego ludu.
Panamaca - Indianie nikaraguańscy.
Panamarca - Ośrodek kulturalno-religijny Indian Mochica, położony w dolinie Nepena. Głównym akcentem rozległego kompleksu budynków jest sześciostopniowa piramida o wysokości 28 metrów. Na ścianach budynków zachowały się freski, świadczące o wyraźnym rozwarstwieniu społeczeństwa Indian Mochica.
Panamint - Indianie północnoamerykańscy z Wielkiej Kotliny. Spożywali między innymi dziką sałatę.
Panana Panono
Panara - Inna nazwa Indian Kreen Akarore
Panare - Indianie wenezuelscy znad rzeki Mato, lewego dopływu Caura. Należą do rodziny językowej karibi. Podzieleni są na wiele grup.
Indianie Panare to pierwotnie koczujący myśliwi. Na jaguary, dzikie świnie i aligatory polowali przy pomocy dzidy, a na ryby przy pomocy łuku. Rybołówstwo wykształciło też szczególnie niecodzienną metodę trucia ryb rośliną zwaną barbasco wiążącą chemicznie tlen zawarty w wodzie i tym samym powodującą duszenie się ryb.
Indianie Panare posługiwali się też drewnianymi nożami wykonywanymi z twardego gatunku drewna "macanilla", zwanego żelaznym. Używali go między innymi do wykopywania bulw manioku.
Dawna tradycyjna technologia oparta była wyłącznie na naturalnych zasobach środowiska. Indianie Panare dzięki swej pomysłowości, zręczności i wiedzy o otaczającym ich świecie wytworzyli techniki i sposoby życia ściśle związane ze środowiskiem. Podstawowym wyróżnieniem wytwórczości jest brak specjalizacji. Dwoje dorosłych obu płci znało wszystkie techniki swojej kultury. Mężczyzna i kobieta tworzyli razem uzupełniającą się nawzajem, prawie samowystarczalną jednostkę organizacji społeczno-gospodarczej. Jej zadaniem była produkcja przedmiotów typowo użytkowych, przeznaczonych wyłącznie dla zaspokojenia własnych potrzeb. Z pierwszymi osadnikami Indianie Panare zetknęli się pod koniec XIX wieku. Wiele jednak ich wsi izolowanych było aż do czasów II wojny światowej.
U Indian Panare znane jest także tkactwo ograniczające się jednak tylko to małego warsztatu na łukowej ramie, służącego prawie wyłącznie do wyrobu prawie symbolicznych przepasek na biodra dla kobiet i nieco większych dla mężczyzn. Uzupełnieniem stroju męskiego są krzyżujące się na piersi pasy oraz kolczyki a kobiecego - liczne kolczyki z nasion.
Używane w plemieniu garnki wytwarzają kobiety, bez użycia koła garncarskiego, poprzez wygładzanie nakładanych na siebie pierścieni z gliny.
Indianie Panare mieszkają w grupach liczących kilkadziesiąt do stu osób, w dwóch lub trzech komunalnych chatach stanowiących jedną wioskę. W obrębie jednej chaty mieszka zwykle kilka rodzin. Wyposażenie takiej chaty to prawie wyłącznie wyroby miejscowego rękodzieła. Są tu liczne, różnej wielkości i typu kosze zasobowe, plecione nosiłki do przenoszenia plonów z plantacji, hamaki, wyciskacze do gorzkiego manioku, wachlarze, maty do siedzenia itp.
Prosta konstrukcja chaty pozwala na szybkie uzupełnienie braków i stworzenie nowych w przypadku zmiany miejsca zamieszkania.
Dziś podstawą ich gospodarki jest kopeniactwo żaro-wypaleniskowe z uzupełnieniem o myślistwo, zbieractwo i rybołówstwo. Każda rodzina dzieli się z pozostałymi członkami grupy tym, co akurat ma do jedzenia. Polują między innymi na wyjce i aligatory. Mają ambiwalentny stosunek do zwierzyny na którą polują. Naigrywają się z niej, ale i zarazem są nią zaintrygowani. Pakują mięso w kosze, w celu jego przechowania, śpiewają pieśni. Każdy gatunek mięsa ma swoją specjalną pieśń zakończoną zazwyczaj jakimiś złośliwymi uwagami. Uwagi tego rodzaju rzucane są także podczas przywiązywania na dachu koszy z mięsem małpy:
- Nie lubię być głodny! Nie spytałeś mnie wyjcu czy czasami nie jestem głodny!? Siedziałeś sobie tam w lesie i nie zastanawiałeś się nad moim głodem. Związałem ci łapy, bo chcę cię zjeść! Niegdyś byłeś wolny z teraz jesteś przygotowany do zjedzenia!
Na wykarczowanych polanach miejscowych lasów tropikalnych Indianie Panare zakładają ogrodowe plantacje bananów, tytoniu, trzciny cukrowej, gorzkiego manioku czy też bawełny. Przy stosowanej intensywności upraw, małe poletka wyjaławiają się po 3-4 latach. Wtedy są porzucane i karczowane się nowe lub powraca się do wcześniej używanych, leżących odłogiem.
Przenoszenie się na nowe plantacje pociąga czasami także za sobą zmianę miejsca zamieszkania.
Uzupełnieniem diety Indian Panare jest też zbieractwo ptasich i żółwich jaj.
Obecnie też, pod wpływem kontaktów ze światem białego człowieka, dochodzi do niezwykle ciekawego procesu: adopcji przez dawne techniki rodzinne nowych surowców, przy niezmiennej funkcji produktu finalnego. Także niektóre przedmioty własnego wyrobu zastępowane są wyrobami pochodzenia fabrycznego. Takim klasycznym przykładem są tu narzędzi: dawniej drewniane i kamienne - obecnie metalowe.
Rozpoczęcie używania przez Indian Panare metalowych siekier i noży niewiele zmieniło w ich tradycyjnym systemie gospodarowania. Przede wszystkim jednak zredukowało to poważnie czas niezbędny do wyprodukowania żywności. Najwięcej zaś zyskano dzięki temu w procesie karczowania dżungli. Ponadto badania porównawcze wykazały, że czas zaoszczędzony w wyniku upowszechnienia się metalowych siekier, noży i maczet zaczęli oni wykorzystywać nie na zwiększenie efektywności pracy, lecz na zwiększenie czasu wolnego, zwłaszcza mężczyzn.
Dobra materialne Indianie Panare pozyskują od białych w drodze wymiany za sporządzane przez nich różnego rodzaju koszyki.
W drugiej połowie XX wieku liczebność Indian Panare szacowano na 2-2,5 tysiąca osób.
Od około 1970 roku pracują wśród nich misjonarze protestanccy z Ameryki Północnej, od których to przejęli zwyczaj modlenia się.
W swych wyprawach myśliwskich Indianie Panare w drugiej połowie XX wieku używali masowo rowerów, polując przy pomocy strzelb i dmuchawek.
Mnożą się wśród nich konflikty Indian Panare z hodowcami bydła mającymi swe farmy przy ich terenach. W pojęciu Indian Panare nikt nie powinien być właścicielem ziemi, rzek i lasów a wszyscy mają z nich prawo korzystać. Wypierani są ze swych ziem przez wielki koncerny eksploatacyjne i prze farmerów.
W 1985 roku zastanawiano się już jak długo jeszcze Indianie Panare będą mogli zachować swoją kulturę i tryb życia. Mocno już wtedy rywalizowali z Kreolami o ziemię z tego powodu, że zwiększała się coraz bardziej liczba tych drugich, a wraz z nimi - liczba bydła.
W latach 1986-87 prace etnologiczne wśród Indian Panare prowadził Mariusz Kairski, J. Jaskulski i M. Wołodzko. W latach 1989 i 1990 prace te kontynuował sam Mariusz Kairski.
Obecnie ich liczebność szacuje się na 1200 osób.
Panatahua - Indianie peruwiańscy.
Panati - Indianie brazylijscy.
Pancararu - Indianie brazylijscy.
Pancenu - Indianie kolumbijscy.
pancernik - Zwierzę z rodziny prymitywnych ssaków z rzędu szczerbaków zamieszkujących głównie tereny otwarte Ameryki Południowej. Na grzbietowej stronie mają kostne tarcze pokryte substancją rogową. Potrafią zwijać się w kłębek, chroniąc brzuch porośnięty sierścią. Prowadzą naziemny tryb życia, przebywając często w norach wygrzebanych przy pomocy mocnych pazurów. Jedzą drobne zwierzęta, padlinę i części roślinne. U największego pancernika olbrzymiego (Priodontes giganteus) głowa i tułów mają długość 1 m, ogon 0,5 m, ciężar do 60 kg. Barwę ma ciemnobrązową, jedynie głowa, ogon i pasy na bokach ciała są białe.
(Dasypus Euphractus) nazywany jest też armadillo.
Panche - Indianie kolumbijscy.
Pandeouebo - Inna nazwa Indian Cocama-Cocamilla.
Pandule - Indianie peruwiańscy.
Paneroa (1) - Inna nazwa Indian Barasana.
Paneroa (2) - Inna nazwa Indian Jepa-Matsi.
Paneroa (3) - Inna nazwa Indian Macuna.
Pangoa - Indianie peruwiańscy.
Panh - Indianie z Brazylii i Argentyny.
Panhame - Indianie brazylijscy.
panindianizm - Proces zmian społeczno-kulturowych zachodzących w indiańskich społecznościach Ameryki Północnej, zmierzający do przełamania podziałów etnicznych, przekształcenia wieloplemiennej zbiorowości w nową grupę etniczną Indian i ukształtowania ogólnoindiańskiej tożsamości etnicznej odwołującej się do wspólnoty pochodzenia, dziejów, symboli, instytucji, wartości i wzorów zachowań. Ważne znaczenie w tym procesie ma tzw. kultura panindiańska, powstała przez wyeksponowanie elementów kultur plemiennych, atrakcyjnych dla ogółu Indian.
Panindianizm jest elementem naturalnego procesu etnicznej konsolidacji indiańskich społeczności plemiennych. Zapoczątkowany w drugiej połowie XIX wieku na Równinach, gdzie w rezerwatach zostali umieszczeni, ruchliwi dotychczas, łowcy bizonów; wytworzyli tam jednorodną kulturę, którą inne grupy indiańskie zaczęły przejmować jako substytut zanikających kultur plemiennych lub z której czerpały w celu wzbogacenia żywych jeszcze tradycji lokalnych o cechy uznane za kwintesencję indiańskości. Panindianizm początkowo przejawiał się w ekspansji niektórych indiańskich religii, takich jak Tańca Słońca, Tańca Duchów, pejotyzm na obszary odległe od miejsca ich powstania. Obecnie jego wyrazem są ponadplemienne organizacje społeczne i polityczne podejmujące działania protestacyjne i rewindykacyjne na rzecz wszystkich Indian. Panindianizm jest także widoczny w treściach upowszechnianych przez indiańskie środki masowego przekazu. Stanowi nieodłączny element tzw. pow-wow - kilkudniowych folklorystycznych festiwali gromadzących Indian z najrozmaitszych plemion.
Paniquita - Indianie kolumbijscy.
Pano (1) - Indianie peruwiańscy.
pano (2) - - Rodzina językowa i grupa plemion z Montanii peruwiańskiej, zachodniej części stanu Amazonia i Are w Brazylii i z północnej części Boliwii. Z 127 plemion, niegdyś wchodzących w skład tej rodziny, do końca XX wieku przetrwało zaledwie 29 plemion, podzielonych na 3 grupy (centralną, południowo-zachodnią i południowo-wschodnią).
Do rodziny językowej pano zalicza się między innymi Indian: Amahuaca, Araua, Bororo, Cachinaua, Catuquina, Chakobo, Degkapuma, Desana, Kapanahua, Kobeua, Kutuquina, Mayoruma, Pacaguara, Remo, Setebo, Shipibo, Sinabo, Tucano.
Panobo - Indianie peruwiańscy. Kobiety Indian Panobo nie palą tytoniu, lecz wchłaniają go przy pomocy rurki wykonanej w kształcie litery V. Sproszkowany tytoń wkłada się w ramiona rurki, po czym jedno ramię rurki wkłada się w otwór nosowy, drugie natomiast ramię inna osoba bierze do ust i wdmuchuje tytoń do nosa partnerowi.
Panono - Indianie z Boliwii i Paragwaju.
Pantagoro Patangoro
Pantasmas - Inna nazwa Indian Matagalpa.
Panteca - Indianie meksykańscy.
Panti, Eligio - Tradycyjny uzdrowiciel Indian Maya. Jego dawne ziołowe środki lecznicze przyciągały uwagę współczesnych lekarzy i ściągały do drzwi jego chaty tysiące pacjentów.
Mając 1 rok życia, zabrany został do Belize. Don Eligio nigdy nie uczył się pisać, ale podczas pracy w obozie poszukiwaczy Chicle, składnika gumy do życia, zaczął zdobywać wiedzę o lesie tropikalnym, wiedzę, która przyniosła mu sławę daleko poza granicami jego kraju. Zdobywał liczącą tysiące lat, ustnie przekazywaną tradycyjną wiedzę od wybitnego doktora, Don Jeronimo Requene. Dowiadywał się tego, co nauczyli się jego poprzednicy przeprowadzający wiele doświadczeń botanicznych i popełniający wiele błędów; czyli jaka roślina wyleczy daną dolegliwość i w jaki sposób przygotować odpowiedni lek.
Kiedy wiedział już wystarczająco dużo, by móc w 1931 roku zająć się samodzielną praktyką leczniczą, Don Eligio, uporczywy badacz, wzbogacił rozległą, lecz i kruchą zarazem wiedzę medyczną, odkrywając nowe środki lecznicze.
Eligio Panti leczył 3000 do 5000 pacjentów rocznie z których 1/4 pochodziła z okolic Belize. Do odległej wsi, liczącej 800 osób, przyciągała ich sława mistrza. Jednak w dwudziestowiecznym Belize długo był uważany za pozostałość przesądów do tego stopnia, że nie miał on poważnych uczniów, przez co wydawało się coraz bardziej prawdopodobne, że zasób jego wiedzy umrze wraz z nim samym.
Zaczęło to ulegać zmianie w 1987 roku, kiedy do Belize przybyła Rosita Arrigo, Amerykanka, po to by odbyć tu własną praktykę i móc uznać się za uczennicę Don Eligia.
Przez lata starannie notowała w swoim rejestrze każdy lek roślinny. Jej książka "My Apprenticeship With a Maya Healer", wydana w 1993 roku, rozszerzyła sławę jej mistrza.
Eligio Panti Zmarł w lutym 1996 roku mając 103 lata.
pantofelnik - (Calceolaria), lub kalceolaria. Bylina lub krzew z rodziny trędownikowatych o kwiatach dwuwargowych, żółtych lub purpurowych, często plamistych. Rośnie głównie w Ameryce Południowej. Hodowany jest jako roślina ozdobna. C. scabiosaefolia to pantofelnik drakwiolistny. Rośnie dziko w Peru, Chile i Ekwadorze. Dorasta do 70 centymetrów. Ma małe, dwuwargowe, żółte kwiaty.
pantololli - Chorągiewka z papieru. W mitologii ludów Nahua część stroju boga Huitzilopochtli.
Panuco - Kraina w północno-wschodnim Meksyku, ośrodek prastarej kultury Huaxteca.
Panzaleo - Indianie ekwadorscy.
Pao - Indianie wenezuelscy.
Papabuca (1) - Inna nazwa Indian Texmelucan.
Papabuca (2) - Inna nazwa Indian Zaniza.
Papabuca (3) - Inna nazwa Indian Elotepec.
Papabuco - Indianie meksykańscy.
Papago - Indianie północnoamerykańscy, żyjący głównie na pograniczu stanów Arizona (USA) i Sonora (Meksyk). Sami siebie nazywali Tohanootam, czyli Ludzie Pustyni. Indianie Pima nazywali ich Papahriootam, czyli Ludzie Fasoli. Ich odłam stanowili Indianie Albuquerque. Zaliczeni do rodziny językowej uto-azteca. Utrzymywali się głównie z uprawy ziemi, myślistwa i rybołówstwa.
W swej medycynie, nieomal na wszystkie choroby, wykorzystywali pejotl. Odbywali całą rytualną podróż nad morze po to by zdobyć cenną dla nich sól.
W 1540 roku dotarł do nich F. Vasquez de Coronado. W kwietniu 1871 roku wzięli do niewoli 27 dzieci białych osadników z zamiarem sprzedania ich w Meksyku jako niewolników. Pod koniec tego samego roku, wraz z Meksykanami i obywatelami Tuscon, napadli na obóz Indian Arivaipa. Częściowo przyjęli pejotyzm. W 1908 roku Juan Dolores, Indianin Papago, zaprzyjaźnił się z T. Kroeberem i Ishim. Dziś żyją w rezerwacie Papago leżącym w stanie Arizona, oraz w rezerwacie San Xavier leżącym koło Tuscon (też w Arizonie), gdzie msze religijne odprawiane są w ich ojczystym języku. W 1970 roku ich liczebność szacowano na około 8 tysięcy osób. W roku 1882 przewodniczącym ich Rady Plemiennej był Max Norris. Około 50% członków plemienia choruje na cukrzycę.
Naukowe badania dowiodły, że aż 98,6% wśród Indian Papago nie cierpi brukselki, która ma dla nich gorzki smak spowodowany obecnością w niej pochodnych fenylotiokarbamidu (PTC).
Indianie Papago nazywający się dziś Tohono O'odham, pragną od początku XXI wieku uszczelnić granicę. Odkąd do rezerwatu, graniczącego z meksykańskim stanem Sonora na odcinku 76 mil, próbuje przedostać się półtora tysiąca imigrantów dziennie, Indianie zaczęli się obawiać o swoje bezpieczeństwo. Meksykanie stanowią również spore obciążenie dla indiańskiej służby zdrowia, gdyż warunki na pustyni, którą przemierzają, są bardzo trudne. W dzień temperatura sięga 50°C, nocą zaś panuje przenikliwe zimno. Dodatkowym problemem są przestępstwa, kradzieże samochodów, namawianie Indian do przemytu narkotyków, jak również sterty pozostawionych śmieci. Władze Tohono zwrócili się w 2003 roku do Kongresu USA o pomoc.
Papago-Pima - Inna nazwa Indian O'odham.
papaja melonowiec
papam hiauine - Latający pan; duch występujący w wierzeniach Indian Naskpi. Zawsze nadciąga z pół-nocy i na północ odlatuje. Był to duch obserwujący czyny ludzi i zwierzą w chwilach, gdy są przekonani, że nikt ich nie widzi; żaden spór miedzy duchami nie mógł być rozstrzygnięty bez niego.
Papamien - Indianie brazylijscy.
Papana - Indianie brazylijscy.
Paparo - Indianie panamscy.
Papre - Indianie z prowincji Chilque, podbici przez państwo Inków. Znani też jako Indianie Chilque.
paproć samcza - inna nazwa narecznicy.
paprotka złocista - (Polypodium aureum L.); występuje w Ameryce Południowej. Liście ma pierzastozłożone, o długości nawet do 50 centymetrów.
paprotnik samczy - inna nazwa narecznicy.
papryka roczna - (Capsicum annuum) lub pieprzowiec; gatunek z rodziny psiankowatych. Roślina roczna pochodząca z Ameryki Południowej, obecnie uprawiana na całym świecie. Jadalne owoce zawierają dużo witaminy C i A, a także alkaloid kapsycynę, powodujący ostry smak. W zależności od zawartości kapsycyny papryka używana jest jako warzywo (odmiany łagodne) lub przyprawa (odmiany ostre). Duża liczba form i odmian uprawnych o różnych kształtach i barwach owoców i różnorodnym zastosowaniu, w tym również jako rośliny ozdobne. Stosowana również w lecznictwie. Do Europy nasiona papryki przywiózł hiszpański lekarz Chanca.
papuga - Ptak z rzędu papug. Rząd obejmuje kilkaset gatunków ptaków, charakteryzujących się barwnym upierzeniem i mocnym, hakowatym dziobem.
Mężczyźni Indian Ainaye i Caraja obawiają się bardzo pewnych kobiet, w które od czasu do czasu wchodzą złe duchy żyjące normalnie w postaci małych papug. Duchy te pod postacią kobiet uwodzą męż-czyzn i czyhają na ich bezpieczeństwo.
Indianie Bororo wierzą, że papugi pierwotnie żywiły się ludzkim mięsem i dopiero zakazał im tego Bakaroro, ich bohater mitologiczny.
Indianie Maina opowiadali, że po potopie, jaki nawiedził świat, uratował się tylko jeden mężczyzna. Zamieszkał on w opuszczonej chacie, gdzie codziennie znajdował przygotowane dla niego pożywienie. Po pewnym czasie samotnik odkrył, że pochodzi ono od dwóch papug, które w końcu przyleciały do niego i przemieniły się w kobiety. Jedna z nich stała się panią, druga służącą. Mężczyzna pojął za żonę panią - i stąd obecnie kobiety są leniwe.
Według Indian Paressi papugi stworzone zostały przez ich przodka, Kobietę-Kamień.
Również pod postacią papug występują wśród Indian rodziny językowej ge pewne demony, które lubią przybierać postać kobiety, a następnie zabijać chłopców.
Indianie Tupinamba z papuzich piór wyrabiali wspaniałe czapki. U Indian Tapirape, podczas obrzędów inicjacyjnych, wkładano młodzieńcom na głowy diademy wykonane z piór papugi ara.
Indianie Mundurucu ze schwytanych żywcem papug wyskubują pióra, a same taki nacierają żabia krwią, aby porastały szczególnie przez nich pożądanymi żółtymi piórami.
Indianie Yahgan nie zabijali papug, gdyż, według ich wierzeń, mogło to spowodować sztormową pogodę.
Wśród Indian Alacaluf ojciec odcinał pępowinę tuż po porodzie, czasami owijał ją wraz z łożyskiem w skórę, dodawał do zawiniątka swoje własne oraz żony włosy, pióra papug oraz żarzący węgielek i zakopywał wszystko w pobliżu swej chaty. Zwyczaj ten nie był jednak powszechny.
Papuri - Indianie brazylijscy.
Paracana - Indianie brazylijscy.
Paracas - Kultura z wybrzeża Peru, odkryta w 1925 roku przez J. C. Tello i S. K. Lothropa. Jest to głównie cmentarzysko z półwyspu Paracas, od którego to wzięła swą nazwę. Kulturę tę dzieli się na dwa okresy: Cavernas i Paracas Necropolis. Faza Cavernas wzięła nazwę od grobów jaskiniowych wykutych w skale na zboczu Cerro Colorado. Kultura Paracas rozwijała się w okresie od około 500 roku p.n.e. do 300 roku n.e. Reprezentował ją lud nieustalonego pochodzenia. Byli to bardzo dobrzy tkacze i chirurdzy. W 1943 roku badania nad tą kulturą prowadził T. D. Stewart. Innym jej badaczem był też R. Cachot. Pozostałości tej kultury eksponowane są m.in. w Muzeum Archeologicznym w Limie, w zbiorach Państwa Jerome Pustilnic w Nowym Jorku, oraz w Museo de America w Madrycie.
Paracas Necropolis - Okres peruwiańskiej kultury Paracas, zdefiniowany w 1927 roku przez J. C. Tello. Reprezentowany jest w ruinach Paracas w formie podziemnych domków, wykonanych z małych kamieni i ręcznie formowanej cegły adobe. Mumie, które znaleziono na cmentarzach otoczonych murami, owinięte są tkaninami i tworzą rodzaj wiązki o stożkowatej formie. Bennett wyrażał przekonanie, że mumie zostały spreparowane przez wyjęcie wewnętrznych organów, reszty natomiast dokonały suche piaski cmentarza. Niektóre mumie owinięto w kilka różnorodnych tkanin, niekiedy specjalnie do tego przeznaczonych, gdyż nie wykazują żadnych śladów poprzedniego ich wykorzystywania. W grobach znaleziono także kamienne topory, małe złote przedmioty przymocowane do mumii oraz resztki pożywienia i roślin.
Paraene Yavitero
Paraguano Paravilhana
Parahuri - Inna nazwa Indian Yanomami.
Parakanan - Inna nazwa Indian Parocana.
Parakayeje - Inna nazwa Indian Gaviao.
Paramonga (1) Parmunca
Paramonga (2) - Twierdza w państwie Chimú, znajduje się na najdalej na zachód wysuniętym językiem Kordylierów, niedaleko dzisiejszego portu Supe, między rzekami Pativilca i Fortaleza. Forteca broniła od południa dostępu do państwa Chimú. Otaczały ją potężne mury, w których znajdowała się tylko jedna brama, zbudowana tak, żeby można ją było bardzo szybko zabarykadować. Od niej dobrze utrzymana droga wiodła przez następną bramę na wyższą kondygnację twierdzy, mającej kształt piramidy. Wejście na drugi taras znowu było możliwe tylko przez jedną bramę. Właściwa forteca znajdowała się jeszcze wyżej, na trzecim tarasie, znów otoczonym murami i też dostępnym tylko przez jedną bramę.
Hernando Pizarro uznał fortecę za "dzieło naprawdę godne podziwu".
Budowla ma mnóstwo ślepych korytarzy i korytarzyków. Centrum Paramonga stanowią dwie szczególnie masywnie zbudowane salki, zwane Salą księcia i Salą naczelnego Wodza.
Do fortecy został doprowadzony wodociąg.
Parana Arawakan (z Parany)
Paranae - Indianie paragwajscy.
Paranapura - Indianie peruwiańscy.
Paranawat - Paranauat, Pawate lub Majubim; Indianie z brazylijskiego stanu Rondonia, nad rzeką Jiparana i Sono. Zaliczeni do rodziny językowej tupi-guarani. W 1986 roku liczyli 50 - 100 osób.
Paranauat - Inna nazwa Indian Paranawat.
Parara Masamai
Paratio Prarto
Paraua - Indianie brazylijscy.
Parauana - Indianie brazylijscy.
Parauien - Indianie brazylijscy.
Paraujano - Indianie wenezuelscy z półwyspu Guajira. Stare kroniki hiszpańskie podają, że zamieszkiwali oni pas wybrzeża, kanały i laguny położone na południe od Sinamaica. Żyli w wysokich, nawodnych domach jako rybacy i myśliwi. Należą do rodziny językowej arawak. W 1926 roku szacowano ich liczebność na 25000 osób. Żyją dziś głównie w nawodnych osiedlach lagun zwanych El Barro, Boca del Cano i Sinamaika. Indianie Paraujano zarzucili już swoje piękne rzemiosło, a rybołówstwo i zbieranie kokosów nie stanowią już podstawy ich bytu. Najlepiej opłaca im się działalność w gangach przemytniczych. Zgodnie z opinią współczesnych wenezuelskich etnografów, Indianie Paraujano o czystej krwi już prawie nie istnieją. Ulegli oni szybkiej metyzacji, zachowując jednak niektóre obyczaje swoich przodków. Jeszcze w latach 30-tych istniał u nich zwyczaj sprzedawania Kreolom na żony swych dziewcząt. Do tego jeszcze z ich osad rekrutowały się pensjonariuszki domów publicznych Maracaibo; przyczyniając się do jeszcze większego mieszania krwi.
W 1975 roku liczebność ich szacowano na 4306 osób, z których językiem paraujano mówiło 20 lub więcej osób.
Paravilhana - Indianie brazylijscy.
Paragwan Paraujano
Paraxim - Indianie brazylijscy.
Parchata Twarz - Scabby Face; Indianin Oglala Teton Lakota Sioux. 25 czerwca 1876 roku wziął udział w Bitwie Nad Little Big Horn. W maju 1877 roku zanotowano jego obecność przy Agencji Red Cloud.
Pareca - Indianie wenezuelscy.
Pareche Paressi
Parecis - Inna nazwa Indian Kabixi.
Parecis - Inna nazwa Indian Paresi.
Paresi - lub Perecis, ewentualnie Peressi lub Haliti; Indianie z brazylijskiego stanu Mato Grosso, żyjący w górach Perecis. Zaliczeni do rodziny językowej maipuru.
Według Indian Paresi pierwszym ich przodkiem była Kobieta-Kamień. Panowała wówczas ciemność i nie było ani rzek, ani ziemi, ani lasów. Przez wprowadzenie kawałka drewna do swej pochwy Kobieta-Kamień stworzyła rzeki i ziemię. Od niej również wywodzą swój początek dalsi ludzie z kamienia, między innymi pierwszy mężczyzna, który z kolei wraz ze swą żoną stworzył wszystkie zwierzęta, Słońce i Księżyc. Kobieta-Kamień zaaferowała się jednak rozmnażaniem papug i węży, zaczarowała swoją synową, a ta z kolei porodziła pierwszego Indianina Paresi.
W mitologii tych Indian występuje też Uzale. On to odkrył maniok oraz stworzył bawełnę, sądząc swoje własne włosy. Sprawił też, że z ciał zmarłych dzieci wyrósł tytoń i inne cenione rośliny. Kobiety natomiast nauczył wyrabiać garnki. Brat Uzale, Tshenikaure, pożarł swych mitycznych przodów a ze strzał stworzył wrogów - Indian Bakairi.
Wśród Indian Paresi małżeństwo uważano za dokonane, gdy kandydat na męża przynosił rodzicom narzeczonej mały podarek i sprowadzał następnie dziewczynę do swego hamaka.
U Indian Paressi rodząca klęczy zwyczajowo na ziemi i opiera się przy tym o inną kobietę, którą jest przeważnie jej matka.
Indianie Paressi wierzą, że dusze zmarłych są uroczyście przyjmowane do nieba, a jeśli są to piękne kobiety, to mogą tam być poślubione przez stworzonego z liści syna bohatera Waikomone.
W latach 1718-23 podbici zostali przez A. P. Camposa. Około 1910 roku spotkał się z nimi Silva Rondon a później niektórzy z nich pracowali jako radiotelegrafiści. W 1922 roku dwie drużyny Indian Peresi ro-zegrały między sobą mecz piłkarski na terenie stadionu Fluminense w Rio de Janeiro. Jeden z tych Indian wziął udział w wyprawach Raymonda Maufroisa. Stosują monogamię, choć dawniej zdarzał się wśród nich poliginia sororalna.
Indianie Peresi zajmują teren wielkości 6000 km2 i skupieni są w 15 - 20 wioskach. W 7 wioskach znajdują się szkoły publiczne. Są więc piśmienni.
W 1994 roku liczebność ich szacowano na 1200 osób.
Paressi - Inna nazwa Indian Paresi.
parfleche - Jest to słowo pochodzenia francuskiego, nadane przez pierwszych Kanadyjczyków frankońskich podróżujących po kraju Indian Prerii i Równin pod koniec XVII i na początku XVIII wieku. Określenie to odnosiło się początkowo do samej niewyprawionej skóry. Z czasem przeniosło się na wszelkie wyroby wykonywane przy jej użyciu, w tym torby, tarcze itp. W pewnym okresie nazwą parfleche określano tylko jeden rodzaj toreb o kształcie koperty. Obecnie nazwa ta określa wszystkie różnorodne formy malowanej niewyprawionej skóry. Warto jednak zaznaczyć, ze słowo parfleche funkcjonowało zawsze jedynie w językach Euro-Amerykanów i nigdy nie zostało adoptowane przez żaden język indiański.
Torby z surowej skóry związane z nomadycznym trybem życia i użyciem konia występowały na terenie Równin, Płaskowyżu i Wielkiej Kotliny. Należy jednak pamiętać o regionalnym zróżnicowaniu form. Ilość parfleche ze zgromadzonym jedzeniem stanowiła o pracowitości rodziny, zwłaszcza kobiet. Malowane parfleche stanowiły zachętę do ich eksponowania. Jak powszechnie sądziły kobiety, malowidła te zabezpieczały przechowywaną zawartość. Tradycyjne pierwsze parfleche nie były malowane, ale sierść bizona była troskliwie i ostrożnie usuwana, tak, aby nie zniekształcić pigmentowej warstwy skóry. Kolor takiej warstwy był ciemnobrązowy. Wzory powstawały przez wycinanie kawałków barwnej warstwy, co dawało efekt jasnych i ciemnych miejsc. Zdobienie w ten sposób wykonywano zwykle za pomocą kawałka kości o gładkim końcu, rozgrzanego nad ogniem i użytego do naciskania powierzchni oraz kreślenia wzorów. Tak pozostawiona linia jest w jaśniejszym kolorze od otaczającej powierzchni.
W tradycyjnej społeczności indiańskiej istniało wyraźne rozdzielenie prac i zakresu odpowiedzialności między mężczyznami i kobietami, oparte na umiejętnościach niezbędnych dla przetrwania jednostki rodzinnej. Ten podział jest widoczny także w sztuce. Nie wykraczając poza ustalone parametry stylu plemiennego, obie płcie produkowały różnorodne formy definiowane kulturowo. Mężczyźni malowali postacie realistyczne - czy to rzeczywiste, czy ujrzane w wizji. Kobiety tworzyły abstrakcyjne malunki pokrywające parfleche i derki. Ponieważ pojemniki z surowej skóry miały tak zasadnicze znaczenie dla życia koczowniczego, doskonale nadając się do przenoszenia dobytku i zapasów, musiały powstawać wielkie ich ilości. Stanowiły więc bez wątpienia jedne z najpowszechniej wytwarzanych form estetycznych.
W językach ludów wytwarzających parfleche nie istnieją słowa "sztuka" czy "artysta". Tworzenie przedmiotów atrakcyjnych estetycznie było integralną częścią życia. Niemal każdy był mniej lub bardziej wprawiony w ich wyrobie. Jednak wyjątkowo utalentowane jednostki rozpoznawano i honorowano w związku z wysoką jakością ich wyrobów. Osoby takie doprowadziły swe umiejętności do specjalizacji, a ich prace wyróżniały się stylistycznie. Wszystkie prezentowane obiekty pozostają jednak anonimowe; nieznane jest imię choćby jednej artystki. Winę za taki stan rzeczy ponoszą kolekcjonerzy sztuki indiańskiej z XIX i XX wieku, którzy zaniedbywali ich opisów. Znamy więc najczęściej (choć i to nie jest regułą) jedynie nazwiska kolekcjonerów i historię pozyskania.
Niewiele dziedzin życia istniało poza obszarem duchowym i do pewnego stopnia wszystkie formy artystycznej ekspresji były ucieleśnieniem wierzeń religijnych. Ten sposób myślenia przenosił się też na produkcję obiektów codziennego użytku, które wymagały decyzji estetycznych i ekspresji wykonawcy.
W niektórych przypadkach możliwe jest choćby częściowe odczytanie symboliki wzorów dzięki staraniom licznych badaczy działających pod koniec ubiegłego stulecia. Jednak ogromna część wiedzy dotycząca symbolicznych i duchowych aspektów malunków zaginęła bezpowrotnie wraz z pewnym typem życia.
Torby typu parfleche poza ich praktycznym znaczeniem służyły też celom duchowym, emocjonalnym i intelektualnym. Malunki pokrywające ich powierzchnie wiązały się z licznymi znaczeniami symbolicznymi i dostarczały kobietom obszernych możliwości dla osobistej, artystycznej ekspresji oraz afirmacji kultu-rowej przynależności.
Indianie Crow wytwarzali największą ilość parfleche spośród wszystkich plemion Montany. Jednocześnie, jak podają Biali badacze i podróżnicy, na przełomie XIX i XX wieku Indianie ci utrzymywało bardzo wysoki poziom swych wyrobów. W tego typu wyrobach z surowej skóry produkowanych przez Indian Crow możemy rozpoznać niektóre podstawowe cechy charakterystyczne dla Indiane Nez Perce i Shoshone. Najbardziej rozpowszechnione rodzaje toreb to: kopertowe (envelope), cylindryczne (cylinder), płaskie skrzynki (flat cases) i pudełka - skrzynki w kształcie łódki (boat - shaped cases). Torby te służyły do przechowywania takich rzeczy jak: suszone mięso, jagody, tłuszcz, elementy stroju i przedmioty cere-monialne.
Pudełka kopertowe Indian Crow były długie i wąskie, prosto ale precyzyjnie namalowane. Zdobnictwo było bardzo wyraziste o kanciastych kształtach. Częstymi elementami zdobienia tych pudełek były tzw. diamenty i klepsydry niejednokrotnie wkomponowane w prostokątne formy. Były one malowane w centralnym miejscu każdej klapy. Po zamknięciu obu klap tworzyły jeden wzór. Często używano także innych geometrycznych wzorów. Wykonywano je zawsze parami tak, aby można było je przymocować po obu stronach konia podczas jazdy.
Pierwsze geometryczne wzory na torbach były malowane. Później jednak zaczęto wykorzystywać haft koralikowy. Zarówno wzory malowane, wyszywane quillem czy koralikami, były odmienne od wzorów używanych przez inne plemiona prerii.
Torby te używane były do przechowywania luster, grzebieni lub farby do malowania twarzy. Noszone były przez młodych mężczyzn podczas tańca lub innych spotkań towarzyskich.
Parfleche Indian Sioux odznaczają się śmiałymi wzorami, bardzo nasyconymi kolorami oraz mocnymi, czarnymi konturami. Powierzchnie ich są bogato i gęsto zapełnione malunkiem. Dominują czyste kolory: jasne czerwienie, odcienie niebieskiego oraz żółcie, przeważnie rozmieszczone na przedmiocie w relatywnie równych proporcjach. Niemal zawsze pojawiają się nieduże powierzchnie zieleni. Inne kolory potykane są rzadko. Większość powierzchni pokryta jest farbą a niezamalowane fragmenty na nielicznych zachowanych obiektach pochodzących z XIX wieku całkowicie wtapiają się we wzór jako niewielkie, powtarzające się elementy. Jedyne powtarzające się tam kolory to ciemnoniebieski i czerwony, oraz w niewielkie ilości żółci, co jest cechą wyróżniającą wyroby Indian Sioux od innych plemion, wśród których w owym okresie używano niemal wyłącznie czerwieni i zieleni. W tych wczesnych rysunkach niezamalowane powierzchnie służą także raczej jako tło, co jest aż do ostatniego okresu cechą generalnie rzadką u Indian Sioux.
W kompozycjach są wykorzystywane w dużej ilości czarne kontury, które służą nie tylko do oddzielania zamalowanych i pustych powierzchni, ale również ograniczają kolory przez obramowanie każdego elementu. Malunek Indian Sioux jest silny i ciężki, i skutecznie podkreśla żywotność i czystość barw; cechy te znamionują wyczucie prostoty, przejrzystości i mocy ekspresji. Czasem pojawiają się drobne ciemne elementy w postaci punktów, kropek czy trójkątów, jednak kobiet Indian Sioux malowały je raczej rzadziej niż ich sąsiadki z plemion Arapaho i Cheyenne i innych, które powszechnie je używały. W malunkach Indian Sioux te małe figury były najczęściej malowane jakimś kolorem, a tylko obramowane czernią. Popularne były kratki oraz trójkąty i elementy te pojawiają się z małymi okręgami wewnątrz na kilku torbach parfleche, w tym na zebranych w Rezerwacie Standing Rock. Kratkowanie tworzone przez kolorowe linie lub równoległe powierzchnie wypełnione kolorem, to kolejna specyficzna cecha parfleche Indian Sioux. Praktykę tą określa się czasem jako późno rozwiniętą i nie ceni się jej wysoko ponieważ była rzekomo podyktowana z powodu braku farby. W rzeczywistości przewija się ona przez historię parfleche i w większości przypadków podyktowana jest estetycznymi upodobaniami twórcy, który przedkładał ją nad równomiernie zamalowane wzory. Często używano jej z powodzeniem jako najwymyślniejszego i najsilniejszego składnika malunku. Źródłem tego motywu były prawdopodobnie często pojawiające się w rysunkach równe, przecinające się linie. Mimo, że kratkowanie stosowali tylko Indianie Sioux, to kobiety Indian Arapaho włączyły ten element do swoich wzorów na skutek siouańskich wpływów.
Niemal zawsze rysunki Indian Sioux zawierają tak elementy prostokątne, jak i owalne. Kompozycje są najczęściej oparte na centralnym motywie, którym zazwyczaj jest romb lub klepsydra, lub na dwuczęściowym podziale powierzchni, kiedy każde pole zawiera figurę rombu lub klepsydry. W pierwszej postaci główny element jest często łączony z krawędziami za pomocą trójkątów na końcach, uwydatniając wtedy pionowość kompozycji, lub na wszystkich czterech bokach. Trzecia, czasem spotykana forma opiera się na konfiguracji trójkąt - romb - trójkąt, biegnącej pionowo wzdłuż wstawki jako motyw centralny, lub pomiędzy krawędziami w parach przedzielonych środkowym pasem.
Podstawowa kompozycja tak płaskich jak i eliptycznych pojemników jest często tworzona przez pionowy i poziomy podział przez środek, dzielący powierzchnię na cztery prostokątne pola wypełnione mniejszymi motywami. Należy jednak zaakcentować fakt, że zasób elementów wzorniczy Indian Sioux jest obszerny i rozbudowany, podczas gdy pewne konfiguracje były faworyzowane i często powtarzane. Otrzymywano też wielką różnorodność poszczególnych wzorów dzięki nowatorskim kompozycją tradycyjnych motywów. W następstwie zewnętrznych wpływów we wzorach pojawiły się też nowe elementy. Ewidentnym tego przykładem jest wkomponowanie flag amerykańskich we wzór zdobiący niektóre z zachowanych parfleche. Wyobrażenia flagi i inne patriotyczne symbole były wykorzystywane w rozmaitych formach artystycznych wśród wielu plemion w okresie rezerwatowym, jednak szczególnie upodobali je sobie Indianie Sioux. Przedmioty tworzone na obchody czwartego lipca, które z czasem zastąpiły doroczny Taniec Słońca jako największe plemienne zgromadzenie w roku, były często zdobione tymi wizerunkami ze względu na ich patriotyczny i militarny charakter. Inne nietypowe wzory były prawdopodobnie zapożyczane z przedmiotów, z którymi Indianie Sioux mieli styczność pod koniec XIX wieku, czyli też z tkanych lub drukowanych tkanin fabrycznych, orientalnych dywanów, wyrobów hawajskich lub pościeli amerykańskich.
Prawdopodobnie bardziej niż w innych plemionach, koperty Indian Sioux różnią się znacznie proporcjami i rozmiarami. Najstarsze są niemal kwadratowe, podczas gdy młodsze są już bardziej wydłużone. Dotyczy to także malowanych powierzchni, które je zdobią. Koperta Indian Yankton pozyskana przez Narodowe Muzeum Historii Naturalnej (National Museum of Natural History) w 1869 roku a wykonana kilka lat wcześniej, posiada powierzchnie prawie kwadratowe. Niezależnie od okresu wykonania powierzchnie kopert siouańskich są połączone dwoma liniami biegnącymi wzdłuż każdej krawędzi po stronie przeciwnej. Boczne klapy tradycyjnie pozostawały niezamalowane, ale późniejsze wyroby były i tam zdobione. Każde zamykające skrzydło koperty posiada parę otworów na środku i po jednym na obu stronach łączonej kra-wędzi.
Pari Inna nazwa Indian Mundurucu
Paria (1) - Indianie wenezuelscy.
Paria (2) - Indianie boliwijscy.
Pariacaca - Pariacaca, to zarówno imię boga andyjskich Indian Yauyan jak i nazwa ośnieżonego szczytu w kształcie głowy cukru, zwanego dawniej Yaru (Parya Qaqa - Czerwona Skała).
Pariagoto (1) Paria
Pariagoto (2) - Indianie wenezuelscy.
Pariana - Inna nazwa Indian Omagua.
Pari-bi-tete Apiaca
Parichy Paiquipiranga
Parinacocha - Indianie peruwiańscy.
Parintintin - Indianie Amazonii brazylijskiej, znad rzeki Madeira i Marmellus. Należą do rodziny językowej tupi-guarani. Kopieniacze i rybacy. Przeważała u nich egzogamia. Uprawiali kanibalizm.
U Indian Parintintin małżeństwo mężczyzny z młodą dziewczyną uzgadniają rodzice, po czym mężczyzna zabiera wybrankę do siebie i wychowuje do czasu faktycznego małżeństwa.
Byli najbardziej wrogo nastawieni do białych, toteż w czasie licznych pacyfikacji nieomal doszczętnie wyginęli.
W 1924 roku zanotowano u nich ostatni przypadek kanibalizmu.
Pariqui - Indianie brazylijscy.
Pariri (1) - Indianie wenezuelscy.
Pariri (2) - Indianie brazylijscy.
parisyt - Bardzo rzadki, piękny minerał. Tworzy drobne kryształy w szczelinach skał zawierających węglany. Nigdy nie tworzy dużych nagromadzeń, ale w kilku miejscach na świecie znajdowany jest dość często. Wśród tych miejsc są; Mont Saint Hilaire (Kanada) i złoża szmaragdów Muzo (Kolumbia). W USA znajdowany jest w pegmatytach z ribeckitem i egirytem w granitach w Quincy, stan Massachusetts.
Pariuaia - Indianie brazylijscy.
Parker, Baldwin - Syn Quanaha Parkera.
Parmunca - Indianie peruwiańscy.
parnassia fimbriata - (Parnassia fimbriata Konig.); Indianie Cheyenne roślinę tą nazywali "do picia dla dziecka": kăs kun' isesti măn i' wăts (kăs gon, dziecko, măn owa tots, napój, mănowa' to, dać do picia). Ze sproszkowanych liści tej rośliny robili herbatkę, którą podawali do picia bardzo małym dzieciom, gdy te wymiotowały, lub gdy bolał ich brzuszek.
Parnauate - Indianie południowoamerykańscy z okolic Madeira. Należą do grupy językowej tupi. Zawzięci wrogowie Indian Kepikiriuat.
Parocana - lub Parakanan; Indianie z Brazylii, stan Para. Żyją nad rzeką Tocantins. Zaliczeni do rodziny językowej tupi-guaraní. W 1995 roku liczyli 451 osób.
parodia - (Parodia Speg.); rodzaj kaktusów spokrewnionych z notokaktusami rosnący w południowej Boliwii, północnej Argentynie, Paragwaju oraz południowej i środkowej Brazylii. Ich owoce w okresie dojrzałości są suche, powleczone cienką błonką. Znanych jest około 200 gatunków tego rodzaju a z każdym rokiem odkrywane zostają nowe. Wszystkie one są pięknymi, nie mającymi sobie równych gatunkami o pędach pokrytych białymi lub barwnymi cierniami, bardzo licznych kwiatach w różnych odcieniach żółtych i czerwonych.
Parquenehua - Inna nazwa Indian Yora.
Parrano - Indianie peruwiańscy.
Parua Inna nazwa Indian Kayabi.
Parukoto-Charuma - Inna nazwa Indian Xixkaryana.
Parucutu Inna nazwa Indian Xixkaryana.
Parukatu Pariagote
Pasain - Indianie argentyńscy.
Pasaramona - Indianie boliwijscy.
Pascagoula - Nie istniejące już małe plemię żyjące pierwotnie przy rzece Pascagoula w południowym stanie Missisipi. Pascagoula w języku Indian Choctaw znaczy "ludzie chleba".
Pase - Indianie południowoamerykańscy. U Indian Pase po porodzie ojciec leżał w hamaki pomalowany czarną farbą, aż do czasu odpadnięcia pępowiny u dziecka. Matki zaś, odseparowane na okres 1 miesiąca, odżywiały się jedynie maniokiem.
pasiatka zwisła - (Zebrina pendula lub Tradescantia zebrina); roslina pochodząca z Meksyku. Tworzy płożące się pędy z wyraźnie zaznaczonymi węzłami. Liście są barwy zielonej z dwoma srebrzystobiałymi pasami po obu stronach nerwu głównego. Dolna strona liści jest czerwonopurpurowa. Kwiaty mają płatki z zewnątrz purpuroworóżowe, wewnątrz białe.
pasikoniki - (Tettigoniodea); nadrodzina owadów obejmująca około 4000 gatunków. Pasikoniki osiągają długość 1,5-10 cm, są barwy zielonej lub brunatnej. Mają długie lub skrócone skrzydła, a czasem są bezskrzydłe. Niektóre gatunki wydają dźwięki (ćwierkanie). Większość gatunków żyje w krajach zwrotnikowych lub podzwrotnikowych. Indianie chwytali pasikoniki i szarańczę, które piekli i jedli.
Paspahegh - lub Paspaheqs; plemię Konfederacji Powhatan. Indianie ci żyli między rzeką Chickahominy i James, i w 1608 roku liczyli 200 osób. Z tymi to Indianami osadnicy z Jamestown weszli w najbliższy kontakt. Ich stolica, o tej samej nazwie, leżała na północnym brzegu James, o okręgu Charks City w Wirginii. Została spalona przez Anglików w 1610 roku.
Passamaquoddy - Indianie północnoamerykańscy z terenów dzisiejszego stanu Nowa Anglia.
Mini słowniczek języka passamquody:
Weszli w skład konfederacji Wabanaki, a około 1600 roku do konfederacji Powhatana. 22 marca 1622 roku wzięli udział w masakrze kolonistów nad James River. W 1675 uczestniczyli w powstaniu Metacoma. W roku 1700 zawarli sojusz z Francją i wystąpili przeciw Anglii. W latach 1777-79 walczyli w wojnie niepodległościowej po stronie Amerykanów. Dziś żyją w rezerwacie leżącym w stanie Maine. Liczą około 2800 osób i są chrześcijanami. 28 grudnia 1977 roku rozpoczął się proces Indian Penobscot i Passamaquoddy z rządem stanu Maine w wyniku czego Indianom tym przyznano odszkodowanie za zabrane ziemie i rozszerzono ich rezerwa do 100 tysięcy akrów. 22 maja 1978 roku Kongres USA zatwierdził ustawę H.R.4169 odbierającą m.in. Indianom Passamaquoddy prawa do ziemi i wody.
Passe - Indianie brazylijscy. Występował u nich lewirat.
Pasto - Indianie z Kolumbii i Ekwadoru. Podczas uczt pijackich organizowanych przez tych Indian, panowała u nich wybitna swoboda seksualna bez względu na płeć i wiek.
Żony zmarłego władcy Indian Pasto dobrowolnie odchodziły z nim z tego świata; na wielkiej publicznej uroczystości odurzano je przy pomocy chicha, a następnie duszono i chowano ze zmarłym panem.
Pastoco Patoco
pastwin trójpręcikowy - (Krameria triandra Ruiz. et Pav.) lub (Rhatany); półkrzew jedwabisto owłosiony z liśćmi lancetowato-równo-wąskimi. Kwiaty purpurowe, w kątach liści, z tworzącym powabnię 4-krotnym kielichem i 3-krotną koroną. Orzeszek kulisty, haczykowato kolczasty. Roślina występu je w Andach Peruwiańskich - rośnie na wysokości l000 - 2600 m npm.
Hiszpański botanik, Hipolita Ruiz (1784), zaobserwował tubylczą kobietę z Limy używającą tego lekarstwa jako środka wstrzymującego. Roślinę tę następnie przewiózł do Hiszpanii.
Silnie rozwinięty korzeń zawiera do 20% kwasu ratehio-garbnikowego, gumy itd. i znany jest w lecznictwie jako Rad. Ratanhiae. Używany jest jako środek wstrzymujący i wzmacniający. Stosowany jest też do barwienia wina na kolor sino czerwony oraz do wyrobu proszków do zębów i wody do ust. Do tego ostatniego celu Peruwiańczycy używali go już od wielu wieków.
Patacho - Wymierające plemię wschodniej Brazylii.
Patagon - Indianie peruwiańscy.
Patagończycy - Grupa trzech plemion; Tehuelche, Teuesh i Poya, zamieszkujących tereny Argentyny między Cieśniną Magellana a 420 szerokości geograficznej. Nazwa ta znaczy tyle co Wielkostopi i nadana została im przez portugalską wyprawę kierowaną przez Magellana. Ich język należy do grupy czon a ich wygląd wykazuje typ mongoidalny. Sami siebie nazywają Coon-ke.
Patamanibueteri - Długi Liść; grupa Indian Shamanti. Około 1938 roku zetknęła się z nimi porwana przez Indian Helena Valero.
Patamona - Indianie z Gujany Brytyjskiej.
Patanaweteri - Grupa Indian Namoeteri. Około 1938 roku zetknęła się z nimi porwana przez Indian Helena Valero.
Patangoro - Indianie z zachodniej Kolumbii. Zaliczeni do rodziny językowej chibcha. Rolnicy. Uprawiali między innymi kukurydzę, jukę, fasolę, awokado. Prawie całkowicie wyniszczeni pod koniec XVII wieku.
W jednym z mitów Indian Patangoro mowa jest o tym, jak to po potopie na Ziemi pozostał samotny mężczyzna. Jeden z duchów wręczył mu wówczas pusty bambus, który następnie zamienił się w kobietę.
Występowała wśród nich lewirat i patrylokalizm. Indianie Patangoro z niezwykłą surowością i niezmiennością praktykowali egzogamię, a w przypadku rzadko występujących przekroczeń tego zwyczaju, winnych karali śmiercią.
Wśród Indian Patangoro mężczyzna zdobywał żonę w ten sposób, że odstępował swą siostrę bratu narzeczonej. Dlatego też ilość żon w tym przypadku zależna była od ilości posiadanych sióstr. Gdy w rodzinie było wielu braci i sióstr, najstarszy brat zajmował się oficjalnie rozdzielaniem sióstr swym braciom, aby ci mogli je następnie wymienić na żony. Jeśli natomiast mężczyzna miał wiele sióstr a nie miał braci, mógł je rozdzielić pomiędzy bliskich krewnych, którzy sióstr nie posiadali.
Żony Indian Patangoro musiały być bezwzględnie posłuszne swemu mężowi w obawie przed wydaleniem ich z wioski i wysłaniem do domu. Mężczyźni Indian Patangoro zmieniali swe żony co noc i każda z nich przyrządzała swemu mężowi posiłki, gdy przychodziła na nią kole. Ponieważ wśród tych Indian obowiązki żony obejmowały jedynie przyrządzanie mężowi posiłków, malowanie ciała i współżycie płciowe, wszystkie inne czynności gospodarcze, zwłaszcza pomoc przy uprawie ziemi, wykonywała zasadniczo siostra mężczyzny. Mężczyzna był więc bardziej związany z siostrą aniżeli z żonami.
Gdy plemię znajdowało się w stanie wojny, kobiety z innych wiosek, zwłaszcza ładniejsze, musiały mieć się na baczności. Skoro bowiem grupa mężczyzn napotykała kobietę z wioski, z którą prowadzono wojnę, porywali ją natychmiast a następnie zabijali, uważając ten wyczyn za obrazę jej krewnych, własne zaś postępowanie odczytywali jako brawurę.
U Indian Patangoro uroczystości weselne trwały siedem dni. Pierwszego dnia żona malowała swego narzeczonego różnymi farbami, a następnie oboje sali razem przez sześć nocy bez jakiegokolwiek stosunku płciowego. W siódmą noc jeden ze starych mężczyzn zaprowadzał narzeczoną do łóżka, do którego doprowadzano również narzeczonego. Przy łóżku znajdowały się ziarna kukurydzy którymi młodzi partnerzy wzajemnie się obrzucali. Celem zapewnienia dziewczynie dobrego zaopatrzenia ze strony męża oraz obrony całej rodziny, po obu stronach łóżka, wysoko w górze, zawieszano broń i kije kopeniacze.
U Indian tych siostra męża zajmowała bardziej uprzywilejowaną pozycję aniżeli żona, ponieważ pomagała mu przy uprawie ziemi; żony za to cieszyły się większą swobodą seksualną.
Wśród Indian Patangoro w przypadku zachorowania męża, zwłaszcza długotrwałego, żona wracała na czas choroby wraz z dziećmi do swojego brata, natomiast siostra chorego przybywała do jego wioski i opiekowała się nim.
Wśród Indian Patangoro teściowej nie wolno było patrzeć na zięcia, skoro się zaś przypadkowo spotkali, musieli opuścić wzrok.
Za niezbyt uprzywilejowaną pozycję kobiety w społeczności Indian Patangoro należy uważać zwyczaj przygotowywania przez stare kobiety trucizny do strzał.
Wśród Indian Patangoro przygotowaniem zwłok do pochówka zajmowały się zwykle siostry zmarłego oraz pozostałe kobiety.
Córkom wdów Indian Patangoro nie wolno było obcować seksualnie ze swymi kochankami w domu rodzinnym, natomiast wdowa zezwalała im na kontakty płciowe w miejscach nieco oddalonych od domu.
Patasho - Inna nazwa Indian Pataxo.
patat batat
Pataxi - Inna nazwa Indian Pataxo
Pataxo - - Pataxi, Patasho lub Patoxo; Indianie brazylijscy żyjący pierwotnie między rzeką Colonia i Pardo w okręgach Itaju de Colonia w stanie Bahia. Zaliczeni do rodziny językowej arawak.
Pierwsze wzmianki o nich pochodzą z 1610 roku. Obecnie żyją w rezerwacie Caramuru - Paraguasu. Od drugiej połowy XX wieku mówią wyłącznie po portugalsku. W połowie 1982 roku poczęto podejmować próby odebrania im ziem tego rezerwatu. Przed listopadem 1982 roku większość Indian Pataxo usunięto stamtąd do odległej, eksperymentalnej stacji rolniczej, skąd powrócili po pół roku. 9 lutego 1983 roku sąd odroczył bezterminowo decyzję odebrania Indianom Pataxo ziem rezerwatu. W 1995 roku liczebność ich szacowano na 2950 osób.
W kwietniu 1977 roku Galdino Jesus dos Santos, Indianin Pataxo ze stanu Bahia spał na przystanku autobusowym, kiedy zobaczyło go pięciu młodych ludzi, w wieku od 16 do 19 lat, wracających o świcie samochodem z prywatki. Nastolatkowie oblali jego ubranie łatwopalnym płynem i podpalili je. Indianin zmarł następnego dnia. Napastnicy, wśród których jest syn sędziego federalnego, zostali szybko zidentyfikowani dzięki świadkowi, który zapamiętał numer rejestracyjny ich samochodu. Wszystkich aresztowano.
Szef policji Valmir Alves de Carvalho powiedział, że nastolatkowie oblali Indianina prawdopodobnie samochodowym płynem hamulcowym. Jego zdaniem, nie wydaje się, aby wydarzenie to miało związek z obchodzonym dzień wcześniej w całej Brazylii Dniem Indian.
- Nie zdawali oni sobie nawet sprawy z tego, że ich ofiarą jest Indianinem.
Rozwścieczeni współplemieńcy brazylijskiego Indianina, który został podpalony żywcem i zmarł, zajęli dwa dni późnej ranczo sąsiadujące z ich rezerwatem twierdząc, że ziemia jest ich własnością. Według przedstawiciela rządowego, około 300 Indian z plemienia Pataxo wykorzystało rozgłos, jaki środki masowego przekazu nadały śmierci ich współplemieńca, aby odzyskać 750 hektarów ziemi, graniczącej z ich rezerwatem w rejonie Pau Brasil, w stanie Bahia.
Patia - Indianie kolumbijscy.
Patica - Indianie kostarykańscy.
Patiniru - Żona Mapincuare. Obydwoje występują w wierzeniach południowoamerykańskich Indian Ipurina. Napadają na ludzi. Patiniru ma tylko jedną pierś i atakuje ludzi o uprzednim opryskaniu ich zatrutym mlekiem z tejże piersi.
Patiri - Indianie północnoamerykańscy ze stanu Teksas.
patison - Pochodzi z Ameryki Północnej.
Patoco - Indianie kolumbijscy.
Patocuma - Indianie peruwiańscy.
Pato Tapuia - Inna nazwa Indian Ipeka-Tapuia.
Pato-Tapuya - Inna nazwa Indian Ipeka-Tapuia.
Patoxo - Inna nazwa Indian Pataxo.
Patsoka - Inna nazwa Indian Yuruti.
Patsuiket - Część Indian Sokoki, uznana przez Mauraulta za jedno z czołowych plemion konfederacji Indian Abnaki.
Patte - Indianie brazylijscy.
Patten, Majel - Indianka San Carlos Apache. Mając kilkanaście lat spotkała i poznała Geronimo, przywódcę Indian San Carlos Apache, który na przełomie XIX i XX wieku walczył z narzuconą anglo-kulturą.
Patten mówiła krewnym jak bardzo podziwiała wewnętrzną siłę Geronimo i usilnie namawiała ich, aby byli tacy sami jak on.
- Mówi się, że Geronimo był wojownikiem, ale w rzeczywistości nie był nim: zwykła mi Ona mówić - powiedział Marvin Mull Sr. - Powiedziała, że Geronimo był szanowanym mężczyzną. Kiedy powrócił do rezerwatu stał się spokojnym człowiekiem, farmerem.
18 lutego 1988 roku za jej mocne wspieranie tradycyjnych dróg, Rada Plemienia zadecydowała nadać jej nazwę "Matki Narodu Indian Apache".
Zawsze negowała drogę Białego i odrzucała większość współczesnej medycyny, większość przerabianej żywności i współczesne wygody. Nawet, gdy około 1990 roku zaczęła podupadać na zdrowiu, odrzuciła propozycję zbudowania dla jej nowoczesnego domu, jakiego to rodzaju budownictwo zakropkowało obszar rezerwatu San Carlos leżącego 95 mil na północny-wschód od Phoenix.
Zmarła 12 grudnia 1994 roku, w wieku 111 lat. Była matką swego klanu i wierzyła, że była ostatnią żyjącą Indianką Apache, która znała Geronimo.
- Ona przeżyła te wszystkie męki, demonstrując tym samym wewnętrzną siłę - powiedział jej wnuk Kenneth Patten.
Majel Patten przeżyła nawet dwoje swoich dzieci. Pozostawiła 76-letnią córkę Ella Patten Burdette, 11 wnuków, 17 prawnuków i 3 pra-prawnuków.
Patwin - Indianie z północnej Kalifornii; okręg Colusa i Yolo. Zaliczeni do rodziny językowej penutian. Mieszkali w tipi. Utrzymywali się głównie z myślistwa i zbieractwa dzikiej żywności. Dzielili się na Indian Patwin Wzgórz i Indian Patwin Rzeki (lub Valley Patwin). Tradycyjnie sprzymierzeni byli z Indianami Maidu i Wintun. Z Hiszpaniami spotkali się w roku 1810. W 1837 roku zarazili się od nich czarną ospą, co przyczyniło się do wyginięcia większości z nich. Alfred Kroeber ustalił szczytową populację Indian Patwin na 3800 osób, żyjących w 19 wioskach, ale inni liczbę tą ustalili na wyższą.
Paucari - lub Paucura; Indianie z ekwadorskiej prowincji Oriente.
Paucartampo - Indianie peruwiańscy.
Pau Cerne - Grupa Indian Pauserna.
Pauchi - Indianie brazylijscy.
Pauchiana - Indianie brazylijscy.
Paucura - Indianie kolumbijscy.
Pau d'Arco - Indianie brazylijscy. Wśród Indian Pau d' Arco menstruującej dziewczynie nie wolno było chodzić po gołej ziemi.
U Indian tych dojrzałość płciowa dziewcząt jest równoznaczna z zawarciem małżeństwa. Po zakończeniu periodu menstruacyjnego ojciec dziewczyny i jej brat wyruszali razem na polowanie celem zdobycia zwierzyny, której mięso było potrzebne starej kobiecie do przeprowadzenia szeregu wróżb odnośnie stwierdzenia czasu pierwszego porodu.
Pauguk - Demon śmierci występujący w wierzeniach Indian Algonquin. Pozbawiony jest ciała i krwi, kości ma obciągnięte przezroczystą skórą, z pustych oczodołów zionie ogień. Uzbrojony jest w maczugę, strzałę i łuk. Kto go zobaczy, ten musi umrzeć.
Pauichana Pauchiana
Paul Fat Clown Paweł Gruby Błazen
Paumari (1) - lub Purupuru; Indianie z brazylijskiej Amazonii. Zaliczeni do rodziny językowej arawak. Dzielą się na trzy grupy mówiące różnymi dialektami i żyjące w trzech różnych wioskach. Są to: Paumari (Pammari), Kurukuru (Curucuru) i Uaiai. W 1994 roku liczebność ich szacowano na 700 lub więcej osób. Pod koniec XX wieku 20% Indian Paumari umiało pisać.
Paumari (2) - Grupa Indian Paumari.
Paunaca - Indianie boliwijscy żyjący u źródeł rzeki Baures. Należą do grupy językowej arawak. W 1950 roku liczyli około 1500 osób.
Paunisi - Spolszczona nazwa Indian Pawnee.
Pauserna-Ta - Pau Cerne, Guarayu-Ta lub Pauserna-Guarasugwe; Indianie z Boliwii (południowo-wschodnie Beni). Żyją nad rzeką Guapore i Curumbiara. Należą do grupy językowej tupi-guarani.
Jedno z podań Indian Pauserna-Ta mówi o Księżycu, który utrzymywał nocą stosunki płciowe z pewną dziewczyną, która nie wiedziała komu się oddawała. Aby zidentyfikować swego kochanka posmarowała jego twarz sokiem pewnej rośliny, która pozostawiła na niej ciemne plamy.
Często występowały wśród nich małżeństwa awukularne. W 1950 roku liczyli około 1800 osób. Inne dane, z 1991 roku, podaję, że liczyli 0d 25 do 30 osób.
Pauserna-Guarasugwe - Inna nazwa Indian Pauserna.
Pava - Indianie peruwiańscy.
Paviotso - Osiadła w Newadzie grupa Indian Paiute Północnych. W 1856 roku urodził się wśród niej Wovoka, który w 1870 roku stworzył i później rozpowszechnił wśród innych plemion Taniec Duchów.
Pawamiut - Indianie żyjący w połowie XVII wieku między środkowym biegiem rzeki Kolorado a stanem Kalifornia.
Pawana - Inna nazwa Indian Maquiritari.
Pawate - Inna nazwa Indian Paranawat.
Pawating - Indianie z kanadyjskiej prowincji Quebec, zaliczeni w XVII wieku go grupy nazwanej ogólnie Indianami Algonquin.
Paweł Gruby Błazen - Paul Fat Clown; Indianin Sioux. 25 czerwca 1876 roku był nad Little Big Horn. Jego obecność zanotowano też w 1926 roku w Agencji Cheyenne River.
pawie oczko gupik
Pawnee (1) - Pani, Pana, Panana, Panamaha lub Panimaha. Byli głównym plemieniem należącym do grupy językowej kaddo. Utrzymywali się głównie z myślistwa i hodowli kukurydzy. We wczesnych czasach historycznych stanowili konfederację utworzoną przez cztery plemiona: Chaui lub Grand Pawnee, Kitkehahki lub Republican Pawnee, Pitahauerat lub Tapage Pawnee oraz Skidi lub Skiri Pawnee.
Badania archeologiczne wykazują, że Indianie Pawnee zamieszkiwali Quivirę i tereny leżące na północ od niej, nad rzeką Kansas, na blisko dwieście lat przed przybyciem tam Hiszpanów. Tam też podzielili się na dwie grupy, z których jedna udała się na zachód polować na bizony, zaś druga na północny wschód, zakładając szereg małych osiedli we wschodniej Nebrasce i nad Missouri w zachodniej części stanu Iowa. Odłam zachodni pobudował wioski prostokątnych, krytych ziemią domów, głównie nad dopływami rzeki Republican w południowo-zachodniej Nebrasce. Byli to historyczni Indianie Skidi. Utrzymywali się z polowania i uprawy ziemi. Tak samo jak i Indianie Natchez, mieli zwyczaj torturowania jeńców rozciąganych na szafocie. Byli też między innymi wyznawcami kultu Gwiazdy Porannej, której składali w ofierze dorastające dziewczyny lub chłopców z wrogich plemion, co ich zdaniem miało zapewnić obfite zbiory i tym samym podtrzymać życie.
Cztery wyżej wymienione plemiona około 1600 roku zostały nazwane przez białych ogólną nazwą Pawnee, co mogło wywodzić się od słowa pariki, czyli "róg"; symbolizujący ich sposób noszenia loku skalpowego, lub też od parisu, co znaczyło "myśliwy". Chociaż cztery grupy Indian Pawnee stanowiły jedno plemię, rzadko występowały one jako jedna plemienna jednostka. Chaui, Kitkehahki i Pitahauerat mówili tym samym narzeczem i byli bardziej powiązani ze sobą niż ze Skidi, którzy (według legendy) mieli być niegdyś odrębnym ludem, podbitym później przez pozostałych. Na wojennych ścieżkach cztery grupy Indian Pawnee również nie wykazywały jedności plemiennej. Na przykład Chaui nie pomogli Skidi napadniętym przez Indian Ponca a także nie poparli Kitkehahki gdy Blackbird, wódz Indian Omaha, mszcząc się za znieważenie jego wojowników, zniszczył większość ich domów i zabił około sto osób. Skidi czuli się bliżsi Indianom Arikara.
Indianie Pawnee należeli do tych Indian prerii, którzy nawet po przejęciu koni nadal wiedli póło siadły tryb życia. Mieszkali w stałych osiedlach, hodowali rośliny domowe i polowali.
Społeczność Indian Pawnee dzieliła się na trzy klasy: najwyższą tworzyli wodzowie i wojownicy, których zadaniem było bronienie osady przed wrogami; drugą stanowili kapłani, zajmujący się religijnymi i ochranianiem osady przed chorobami i głodem; trzecia klasa obejmowała biedotę bez wpływów i autorytetu. Stanowiła ona przeważnie połowę społeczeństwa i wysługiwała się zamożnym, często stając się ich domownikami.
Obrzędy religijne Indian Pawnee wiązały się z kultem ciał niebieskich i wykazywały wpływ kultury Budowniczych Kopców (z południowego wschodu) oraz Indian Mexica z Ameryki Środkowej. Najwyższym ich bóstwem był Tirawa wraz ze swą małżonką. Atirą. On to wydawał polecenia innym bogom za pośrednictwem Gwiazdy Wieczornej, matki wszechrzeczy. Gwiazda Wieczorna tworzyła parę z Gwiazdą Poranną, Słońcem i Księżycem. Gwiazda Wieczorna ustaliła obrzędy związane z Świętymi Zawiniątkami, które też zostały podarowane Indianom Pawnee przez gwiazdy.
Szamani Indian Pawnee tworzyli odrębny, wpływowy stan kapłański i byli na Ziemi pośrednikami Tirawy. Organizowali oni ważne ceremonie oraz strzegli nieziemskiego pochodzenia Święte Zawiniątka.
Raz do roku, podczas obrzędów na cześć Gwiazdy Porannej, Indianie Pawnee składali ludzką, krwawą ofiarę, którą zazwyczaj była branka z obcego plemienia. Dziewczynę zabijano w ustalony prze kapłanów sposób, wyjmowano jej serce z piersi, a ciało pokrajane w kawałki zanoszono w koszykach na świeżo zasiane pola kukurydzy, co miało zapewnić obfite plony.
Indianie Pawnee tkali podobne do łapaczy snów obręcze. Miały one przedstawiać Kobietę Pająka, ducha, który miał pieczę nad bizonami.
Indianie Pawnee w swej medycynie proszku pozyskiwanego z brasji używali na ból głowy.
Liście i końce gałązek doględy gotowali do obmywania żółci wytwarzającej się pod końskim siodłem oraz leczenia innych chorób końskiego grzbietu.
Zbigniew Stolarek w swej książce zatytułowanej "Czerwone oczy maski" zamieścił tekst zatytułowany "Śpiew Pawnisów podczas Tańca Bizona":
Powiedział:
Podnosi się niewidoczny bizon.
To jego słowa.
Podnosi się niewidoczny bizon.
Podnosi się w wielkiej przestrzeni niewidoczny bizon.
Podnosi się niewidoczny.
Indianie Skidi w zupełnej niemal izolacji, utrzymując jedynie kontaktu z kaddoańskimi pobratymcami znad rzeki Red oraz pozostałymi Indianami Pawnee znad Missouri. Byli raczej niezależną grupą Indian Pawnee, walcząc nawet niekiedy z pozostałymi grupami. W pewnym okresie czasu ich pokojowa egzystencja zaczęła być przerywana najazdami Indian Apache.
Hiszpanie pod dowództwem Coronado pierwsi natknęli się na Indian Pawnee około 1641 roku.
W 1650 roku Indianie Skidi mieszkali w 22 różnych wioskach. Około 1670 roku posiadali już tyle koni i żelaznego oręża, że stali się postrachem wszystkich sąsiednich plemion.
Indianie Pawnee posiadali konie jeszcze przed 1700 rokiem.
Indianie Pawnee słynęli z dalekich wypraw po konie wrogów, zawsze podejmowane na piechotę. Jeśli sprzyjał i los, wracali do domu na zdobytych koniach; jeśli natomiast na prerii zaskoczyli ich konni wrogowie, wówczas mało kto trafił do rodzinnej wsi.
Leszek Michalik przetłumaczył legendę Indian Pawnee, zatytułowaną "Gniady koń", którą też opublikował na łamach KAYAS OCHI nr 37. Oto jej treść:
"Wiele lat temu w plemieniu Pawnee żyła pewna kobieta z szesnastoletnim wnukiem. Nie mieli żadnych krewnych i byli tak biedni, że pogardzała nimi reszta plemienia. Nie posiadali żadnej rzeczy, która byłaby ich własnością. Zawsze gdy tylko grupa Pawnee, wśród której mieszkali, opuszczała stary obóz i przenosiła się na nowe miejsce - dwójka nędzarzy skrupulatnie przeszukiwała wszelkie odpadki i śmieci w nadziei znalezienia czegoś do ubrania lub zjedzenia. Czasami znajdowali jakiś kawałek skóry lub futra, znoszone, dziurawe mokasyny, niekiedy resztki pożywienie.
Któregoś razu po kolejnym wymarszu do nowego obozu, stara kobieta i jej wnuczek natrafili na wałęsającego się bez celu, zmizerniałego starego konia. Widocznie właściciel porzucił nieszczęsne zwierzę. Koń był wychudzony, ślepy na jedno oko, kulał na przednią nogę. W takim stanie nie przedstawiał żadnej wartości dla nikogo z plemienia.
- Zabierzmy go ze sobą, babciu - zaproponował chłopiec. - Może uniesie na grzbiecie nasz skromny dobytek.
Stara kobieta zarzuciła na konia parę tobołów i wolno poprowadziła za sobą, gdyż spuchnięta noga nie pozwalała zwierzęciu na szybki marsz.
Plemię dotarło na miejsce nowego obozowiska nad rzeką Platte. Przez całą drogę dwójka biednych Indian wlokła się daleko z tyłu i jako ostatnia dołączyła do gotowego już prawie obozowego kręgu. Pewnego dni grupa zwiadowców wysłanych na równiny w poszukiwaniu bizonów, przegalopowała przez środek obozu, donosząc wodzowi o sąsiedztwie wielkiego stada bizonów, wśród których znajdowało się osobliwe cielę o futrze w białe łaty.
Wódz Pawnee miał piękną córkę i na wieść o łaciatym cielaku obiecał dać swoją córkę za żonę temu wojownikowi, który upoluje niezwykłe zwierzę. Bizonia skóra w jasne łaty uważana była za niezwykłą rzadkość i była dla Pawnee - ti war uks ti - przedmiotem o nadzwyczajnej mocy magicznej.
Bizony pasły się jakieś pięćset rzutów oszczepem od wioski, toteż wódz niezwłocznie zarządził wielkie polowanie. Przede wszystkim wojownicy posiadający najszybsze konie mogli liczyć na upolowanie łaciatego cielaka, toteż wszyscy bez wyjątku wojownicy i młodzieńcy dosiedli swoich najbardziej rączych rumaków, gotowi do startu. Był z nimi również biedny chłopiec i jego stary gniadosz, ale gdy bogaci śmiałkowie zauważyli swojego marnego rywala, wykrzyknęli:
- Patrzcie jaka stara chabeta wybiera się z nami na łowy.
Śmiali się z biedaka. Było mu wstyd, więc szybko wycofał się poza szereg jeźdźców, nie chcąc słyszeć drwiących żartów i kpin.
Po ujechaniu kawałka drogi koń zatrzymał się, odwrócił łeb i rzekł do chłopca przyciszonym głosem:
- Skieruj mnie w stronę strumienia i tam całego obłóż mułem. Obłóż błotem mój łeb, kark, korpus i nogi.
Słysząc konia mówiącego ludzkim głosem chłopiec wystraszył się, ale spełnił życzenie gniadego. Wtedy koń powiedział:
Teraz możesz dosiąść mnie, ale nie dołączaj do grupy wojowników, którzy wyśmiewali się z ciebie, że masz takiego nędznego konia. Zostaniemy tu w pobliżu strumienia dopóki wioskowy obwoływacz nie da znaku do rozpoczęcia polowania.
Wszystkie piękne wierzchowce parskały, przebierały kopytami i wprost rwały się do biegu, a jeźdźcy z trudem mogli utrzymać je w miejscu.
Wreszcie obwoływacz wykrzyknął:
- Loo-ah. - Naprzód.
Pawnee na koniach pochylili się do przodu i wydali przeraźliwy okrzyk. Gdzieś z boku, a dala od kłusaków, ruszył z kopyta gniady koń i zdawał się bardziej fruwać jak ptak, niż galopować. Błyskawicznie wyprzedził swoich najszybszych rywali i po chwili wbiegł w sam środek stada bizonów. Natychmiast wypatrzył łaciate cielę i pędząc obok niego, czekał aż chłopiec wypuści strzałę w bok bizona. Ugodzone zwierzę zwaliło się na ziemię. Druga strzał pozbawiła je życia. Chłopiec zeskoczył z konia i zdarł z cielaka skórę zanim ktokolwiek z wojowników zdołał dotrzeć do pierwszych bizonów ze stada. Kiedy podszedł do swojego gniadego, zauważył, że sierść błyszczała na nim jak na młodym kłusaku, nogi prezentowały się znakomicie, a oczy zyskały blask.
Chłopiec zabił jeszcze jedną krowę, zdarł z niej skórę, poćwiartował mięso i załadował cenną zdobycz na grzbiet konia. Całość okrył łaciatą skórą. Chwycił gniadego za uzdę i pieszo podążył w stronę obozowiska Pawnee. Pomimo dużego ciężaru, koń kroczył dumnie wyprężony, bacznie rozglądając się na boki. Po drodze zatrzymał ich jeden z młodych wojowników i zaoferował chłopcu tuzin dobrych koni w zamian za łaciatą skórę, chciał bowiem poślubić piękną córkę wodza. Chłopiec jednakże ze wzgardą i śmiechem odrzucił kuszącą propozycję.
W tym czasie większość wojowników wróciła już do obozu. Jeden z powracających podszedł do starej kobiety i opowiedział jej nowinę:
- Twój wnuk zabił łaciate cielę - oznajmił.
- Dlaczego mówisz mi o tym? - Zdziwiła się stara kobieta. - Pewnie znowu chcesz sobie zadrwić z mojego biednego chłopca.
- To prawda co ci powiedziałem - zaprzeczył wojownik i odjechał dalej.
Po chwili inny śmiałek zbliżył się na koniu do starej kobiety i powiedział dziwną nowinę:
- Twój wnuk zabił łaciate cielę.
Nieszczęsna staruszka rozpłakała się ze zgryzoty. Była przekonana, że każdy żartuje z jej wnuka tylko dlatego, że jest nędzarzem.
Wkrótce zjawił się chłopiec, prowadząc swojego konia prosto przed tipi, w którym mieszkała babcia. Był to mały namiot, tak mały, że ledwo mogły mieszkać w nim dwie osoby. Babcia uszyła go kiedyś z kawałków starych, niepotrzebnych skór wyrzuconych na śmieci przez dawnych właścicieli. Było to najmarniejsze i najmniej okazałe tipi w całym obozie. Staruszka nie potrafiła ukryć zdumienia, widząc swojego wnuka prowadzącego gniadosza obładowanego mięsem i skórami.
- Przyniosłem ci babciu dużo świeżego mięsa i futro bizonie, które po wyprawieniu możesz sobie zatrzymać. Zabierz to wszystko z grzbietu konia.
Babcia uśmiechnęła się promiennie, w jej sercu zagościła wielka radość. Gdy jednak próbowała zdjąć z konia pakunki z mięsem, ten zaczął prychać niezadowolony i wierzgać kopytami jak dziki koń. Stara kobieta nie mogła uwierzyć własnym oczom, że oto obok stoi tak niedawno jeszcze schorowana i wynędzniała chabeta przemieniona w pięknego wierzchowca. W końcu chłopiec sam zajął się rozładowaniem mięsa, gdyż koń nie pozwalał staruszce zbliżyć się do siebie nawet na krok.
Tej nocy koń znowu przemówił do chłopca:
- Jutro o świcie przed nasz obóz zakradnie się duża grupa wrogich wojowników z ludu Lakota, którzy wyruszyli na wyprawę wojenną. Zaatakują wioskę Pawnee, a ty stoczysz z nimi swoją wielką walkę. Gdy wojownicy Lakota ustawią się w szyku bitewnym i będą gotowi do ataku, ty wskoczysz na mnie i pojedziesz pomiędzy nich. Odszukaj natychmiast ich wodza wojennego, najlepszego z wrogich wojowników, zalicz na nim cios, zbij go i szybko wróć do naszych. Uczyń to tak cztery razy i zalicz ciosy na czterech najdzielniejszych Lakotach, zabij też wszystkich czterech. Ale nie więcej. Jeśli wyruszysz do walki po raz piąty, możesz zginąć, albo mnie stracić. La ku ta chix. Pamiętaj!
Chłopiec obiecał gniademu, że zastosuje się do jego rady.
Następnego dnia wszystkie wydarzenia potoczyły się dokładnie tak, jak przepowiedział gniady koń. Wojownicy Lakota uformowali szyk bitewny. Chłopiec nie zwlekając pochwycił swój łuk i strzały, wskoczył na konia i pognał przed gromadę wrogich wojowników. Gdy spostrzegli, ze chłopiec pędzi wprost na ich wodza, wszyscy wycelowali w kierunku młodzieńca Pawnee swoje strzały. Raz po raz niebo ciemniało ponad wioską Pawnee od strzał wroga, ale żadna z nich nawet nie drasnęła dzielnego chłopca. Młody człowiek stoczył gwałtowną walkę z wodzem Lakotów, zaliczył na nim cios, po czym zabił go i wrócił do swoich współplemieńców. Gdy tylko wrogowie skupili się w większą gromadkę, w mgnieniu oka chłopiec zaliczył cios na najdzielniejszym w grupie wojowniku i zabił go. Po pokonaniu czwartego wroga zaprzestał walki, ale gdy potem z boku przyglądał się zmaganiom Lakotów i Pawnee, w pewnej chwili powiedział do siebie:
- Cztery razy stawiałem czoła czterem różnym Lakotom i z każdego starcia wychodziłem cało. Może by tak jeszcze raz spróbować?
Bez namysłu dosiadł gniadego i ruszył do walki. Jeden z wojowników Lakota wziął sobie chłopca na cel, ale chybił. Za to strzała przeszyła na wylot gniadego konia. Raniony śmiertelnie gniady padł na miejscu. W ostatniej chwili chłopiec zeskoczył na ziemię i co sił w nogach popędził do swoich. Lakota widząc, że niezwykły koń leży martwy, wykrzyknęli pomiędzy sobą z uznaniem:
- Ten koń przypominał człowieka! Był bardzo dzielny! Nie zachowywał się jak zwykły wierzchowiec!...
Nożami zdarli z gniadego skórę, poćwiartowali mięso i podzielili je na małe kawałeczki.
Pawnee walczyli z Lakotami aż do zmierzchu, ale po zapadnięciu ciemności napastnicy uznali swoją przegraną i odstąpili od wioski.
Chłopiec czuł się przygnębiony po śmierci swojego konia, dlatego po skończonej bitwie wyszedł z obozu, aby oddać hołd szczątkom wiernego przyjaciela. Podszedł do miejsca, w którym zginął gniady, pozbierał resztki rozrzuconego wokół mięsa, wszystkie kości i kopyta, i ułożył je razem w nieduży stos. Potem wspiął się na wierzchołek pobliskiego wzgórza, usiadł na ziemi, zakrył głowę derką i zaczął opłakiwać stratę gniadego.
Kiedy siedział tak na wzgórzu, usłyszał przeraźliwe odgłosy nadchodzącej wichury, a gdy głośne podmuchy wiatru nieco ustały, spadł gwałtowny deszcz. Chłopiec patrzył ze smutkiem na błyszczący w oddali kopczyk szczątków konia oblewany strumieniem deszczu. Im mocniej padało, tym większy ciężar czuł w sercu.
Nie minęło wiele czasu, jak nadeszła szalona wichura, a po niej deszczowa ulewa. Chłopcu zdawało się, że leżący w oddali koń dwa albo trzy razy poruszył ogonem, potem próbował unieść do góry łeb. Bardzo się bał, chciał nawet uciec ze wzgórza, ale jakaś siła nie pozwalała mu ruszyć się z miejsca.
Po kolejnej nawałnicy ujrzał przez strumienie lejącego się z nieba deszczu, jak koń wolno podnosi się na trawie i staje na równe nogi.
Chłopiec zszedł a pagórka i zbliżył się do konia. Gniady odwrócił łeb i odezwał się ludzkim głosem:
- Widziałeś co się stało dzisiaj i możesz sobie wyobrazić co też wydarzy się potem. Ale Ti ra wa, nasz Stwórca, okazał wiele łaski i pozwolił mi powrócić do ciebie. Odtąd rób dokładnie wszystko to co ci każę, nie więcej ani nie mniej.
Potem koń dodał:
- Teraz zabierz mnie stąd, o tam, za to wielkie wzgórze. Muszę pozostać z daleka od obozu. Zostawisz mnie samego na noc, ale z samego rana przyjdziesz do mnie.
Chłopiec wykonał polecenie gniadego.
Rankiem zjawił się na umówionym miejscu i ujrzał obok swojego gniadego przepięknego białego wierzchowca, piękniejszego od najurodziwszego rumaka w całym plemieniu Pawnee. Gniady kolejną noc pozostał za wzgórzem, a kiedy rano następnego dnia chłopiec znowu odwiedził go, zastał w pobliżu innego pięknego wierzchowca, tym razem czarnego jak skrzydło kruka. Przez kolejnych dziesięć nocy opuszczał swojego konia, a rano znajdował nowego konia coraz to innej maści: kasztanka, łaciatego, srokacza... Wszystkie konie były lepsze od najlepszych, jakie kiedykolwiek hodował lud Pawnee.
W ten sposób chłopiec stał się zamożnym człowiekiem. Wkrótce poślubił pękną córkę wodza, a po paru la