TCANEA - Tribal Chiefs Association of North Eastern Alberta; Stowarzyszenie Wodzów Plemiennych Północno-Wschodniej Alberty.
Przedstawicielem TCANEA na VIII Europejskim Spotkaniu Grup Poparcia Tubylczych Amerykanów odbytym w dniu od 22 do 25 lipca 1992 roku we Włoszech był Ron Lameman.
Tdidtidta - Indianie północnoamerykańscy. W 1983 roku Sąd Apelacyjny 8-go Obwodu przyznał, że park stanowy Bear Butte w Dakocie Północnej jest ważnym centrum religijnym Indian Lakota i Tdidtidta, ale stwierdził, że budowa drogi, pól namiotowych i urządzeń towarzyszących nie ogranicza indiańskich praw religijnych.
Tebaca - Indianie meksykańscy.
Tecatacuru - Indianie północnoamerykańscy ze stanu Floryda.
Techbi - Indianie z Panamy i Kostaryki.
Teco - Indianie gwatemalscy a według innych źródeł - kolumbijscy.
Teco-Tecoxquin - Indianie meksykańscy.
Tecua - Indianie kolumbijscy.
Tecual - Indianie meksykańscy.
Tecuexe - Indianie meksykańscy.
Tahuantepec - Indianie meksykańscy.
Tehueco - Indianie meksykańscy.
Tehuelche - Indianie argentyńscy.
Teiakhochoe - Te'ia;ohoe; Indianie zaliczani do czinukańskiej rodziny językowej. Żyli kiedyś na zachodnim brzegu rzeki Columbia w okręgu Columbia w Oregonie, około 3 mile powyżej cypla Oak.
Telembi - Indianie kolumbijscy.
Talicon Puri
telokaktus - (Thelocactus Br. et R.); do tego rodzaju kaktusów ze środkowego i północnego Meksyku oraz z Teksasu, należą płaskie, kuliste lub niskowalcowate rośliny. Żebra mają podzielone na guzki lub brodawki. Od areoli ku górze biegnie bruzdka, na której końcu rozwija się kwiat. Zalążnię ma pokrytą łuskami. Znanych jest około 20 gatunków tego rodzaju.
Teluski - Indianie panamscy.
Tembe - Indianie brazylijscy.
Tembeta Chiriguano
Temimino Timimino
Temomeyeme Guinao
Temori - Indianie meksykańscy.
Tenaktek - Grupa Indian Kwakiutl, żyjąca w głębi Knight Inlet.
Tene - Indianie meksykańscy.
Tenek Huasteco
tennantyt - Tennantyt ma pewne zastosowanie jako ruda miedzi. Znane złoże tego minerału eksploatowane jest w Concepcion del Oro w meksykańskim stanie Zacatecas. Występuje też w Chile i USA oraz w dużych złożach w Morococha i Quiruvilca w Peru. W Polsce w niewielkich ilościach występuje w żyłach hydrotermalnych, znanych z wielu miejsc w Sudetach oraz w łupkach miedzionośnych w rejonie Lubina.
Tennuth-kutchin - Indianie północnoamerykańscy ze stanu Alaska.
tenoryt - Minerał, tlenek miedzi. Powstaje w wyniku wietrzenia kruszców, ale najładniejsze jego kryształy znajduje się w utworach wulkanicznych, ale zbite, ziemskie skupienia stwierdzono w wielu miejscach na świecie. Odkryto go w 1760 roku. Zwykle zabarwiony jest na czarno lub szaro. W latach 1880-1902 najwięcej rudy tenorytowej wydobywano z arizońskiej kopalni Bisbee (USA). Występuje też i w Kalifornii, Nowym Meksyku i Oregonie oraz w takich krajach jak Boliwia i Chile. W Polsce występowanie tenorytu stwierdzono w Miedziance w Górach Świętokrzyskich oraz w kilku innych miejscach.
Tenti - Indianie peruwiańscy.
Tepahue - Indianie meksykańscy.
Tepaneca - Indianie meksykańscy.
Tepecano - Indianie meksykańscy.
Tepehua - Indianie meksykańscy.
Tepehuane - Indianie meksykańscy.
Tepetixteca - Indianie meksykańscy.
Tepexpan - W tej miejscowości meksykańskiej znaleziono w 1947 roku ślady kultury zwanej Człowiekiem z Tepexpan, a rozwijającej się około 15 tysięcy lat p.n.e.
Tepoca - Indianie meksykańscy.
Tepocanteca - Indianie meksykańscy.
Tepqui - Indianie peruwiańscy.
Tepuzculano - Indianie meksykańscy.
Teque - Indianie wenezuelscy.
Tequesta - Indianie północnoamerykańscy ze stanu Floryda.
Tequia - Indianie kolumbijscy.
Tequistlateco - Indianie meksykańscy.
Terecuna - Indianie brazylijscy.
Teremembe - Indianie brazylijscy.
Tereno - Indianie z Paragwaju i Brazylii.
Terenohe Panh
Terytorium Indiańskie - Obszar Stanów Zjednoczonych (obecnie stany Oklahoma, Kansas, Nebraska) oddany w roku 1834 ustawą Kongresu w "wieczne" użytkowanie Indianom. Po ustanowieniu w roku 1854 terytoriów Kansas i Nebraska Terytorium Indiańskie ograniczone zostało do obecnego stanu Oklahoma. W 1907 roku obszar ten, jako stan Oklahoma włączono do Unii. Indian osadzono w rezerwatach.
Tete Coupees Pah baxah
Teteheiteri - Grupa Indian Yanoama.
Teton Lakota Sioux - Titonwan; mieszkańcy prerii, czyli Zgrupowanie Zachodnie, stanowiące główną i najliczniejszą część całego narodu Indian Sioux. Nazwą tą obejmowano następujące grupy: Oglala (Okandandas), Brule (Tetons of the Burnt Woods), Czarne Stopy Lakota (Blackfoot), Mininconjou (Minnekineazzo), Sans Arcs (Without Bows), Two Kettle (Oohenonpa - Dwa Kotły) i Hunkpapa (Na krańcu koła namiotów).
Indianie Teton Lakota zawarli traktat pokojowy z rządem USA w Portage des Sioux (Montana) w 1815 roku, potwierdzony traktatem z 22 czerwca 1825 roku w Fort Lookout (Południowa Dakota). Grupa ta nie przyłączyła się do powstania Indian Santee Dakota w Minnesocie w 1862 roku, lecz później stanowili główną siłę w wojnach i powstaniach przeciwko białym. W 1868 roku komisja rządowa zawarła traktaty z poszczególnymi grupami Indian Teton, wymuszając na nich zgodę na przechodzenie kolonistów przez ich terytoria. Jednak Czerwona Chmura i Siedzący Byk odmówili podpisania traktatu, nie zgadzając się na budowę drogi i fortów na ziemiach Indian Dakota. Czerwona Chmura po wygranej przez siebie wojnie podpisał traktat dopiero w 1868 roku. Wtedy też Indianie Teton pierwsi wyrazili zgodę na osiedlenia się w rezerwacie, obejmującym całą Dakotę Południową na zachód od rzeki Missouri.
tetraedryt - Minerał znajdowany w wielu miejscach świata a niektóre jego większe wystąpienia mogą być niewielkimi złożami przemysłowymi miedzi. Tetraedryt jest szarym lub czarnym, błyszczącym minerałem. Główne jego wystąpienia na Ziemi Indian znajdują się w Oruro (Boliwia) i w Bingham (Utah, USA). W Polsce można go znaleźć w żyłach barytowych w okolicach Wałbrzycha.
Teueia - Indianie brazylijscy.
teuesh - Rodzina językowa z południowo-zachodniej części Argentyny.
Teuex - Indianie argentyńscy.
Teuiana Tsola
Teul - Indianie meksykańscy.
Teul-Chichimeca - Indianie meksykańscy.
Teuta - Indianie argentyńscy.
Texistepec - Indianie meksykańscy.
Texome - Indianie meksykańscy.
Tezcateca - Indianie meksykańscy.
Tezcatlipoca - Dymiące Zwierciadło; bóg nocy i nieba, burzy i wojny Indian Mexica. Władca życia i śmierci, sędzia nad ludźmi, wielki czarownik i intrygant, pan wiatrów i północy, opiekun wojowników. Występował on pod różnymi postaciami i imionami np.: Yohualli Ehecatl (Nocny Wiatr), Necoc Yaotl (Wróg Obu Stron), Titlacauan (Ten, Którego Niewolnikami Jesteśmy), Moyocoyatzin (Pan, Władca Samowładny). Ważnym centrum kultu Tezcatlipoki było Texcoco.
tezontle - Czerwony kamień pochodzenia wulkanicznego używany przez Indian Mexica do tworzenia rzeźb.
thenardyt - Minerał, bezwodny siarczanem sodu, występującym niekiedy w ewaporatach jeziornych w klimacie pustynnym lub na obszarze tundry. Znajdowany bywa m.in. w USA i w Kanadzie. Jego zabarwienie jest zazwyczaj białe, ale niekiedy może być jasnobrunatne lub czerwonawe.
Na Ziemi Indian znaleźć go można m.in. w Chile - Carecoles (rejon Antofagasta i Sguas Blancas) i Salinas (pustynia Atacama). W USA thenardyt tworzy wystąpienia w Rio Verde (Arizona), nad jeziorem Boron (Kalifornia) i w Rhode Marsh (Nevada). Ładne kryształy spotyka się też i w osadach jeziora Searless w Kalifornii.
Theyanoguin Hendrick
Thlakalama - Indianie zaliczani do czinukańskiej rodziny językowej, żyjący dawniej u ujścia rzeki Kalama w okręgu Cowlitz w stanie Washington. Mówili dialektem cathlamet. W 1806 roku liczyli 200 osób. Obecnie już nie istnieją.
Tholomeo - Indianie wenezuelscy.
Thompson - Indianie północnoamerykańscy. Opisany przez C. Levi-Straussa w "Opowieści o rysiu" mit tego plemienia z Północno-Zachodniego Wybrzeża Pacyfiku opowiadający o dziejach Kojota skonstruowany jest w oparciu o liczbę cztery. "Oto więc kwartety, które następują po sobie: cztery identyczne zabiegi Kojota, żeby oczarować bohaterki; synowie w liczbie czterech; ich cztery próby poślubienia córki czarownika Kanibala; cztery sposoby użyte przez niego w celu zabicia jego zięcia; cztery próby, jakim się wzajemnie poddają rywale, i z których Kojot wraz z synem wyjdą zwycięsko."
thomsonit - Minerał, często spotykany przedstawiciel grupy zeolitów. Ma zazwyczaj barwę śnieżnobiałą, czasem jednak może przybierać zabarwienie czerwonawe. Znajdowany jest najczęściej w próżniach fonolitów i bazaltów, rzadziej w żyłach pegmatytowych. Tworzy na ogół kryształy słupkowe lub tabliczkowe, występujące zazwyczaj w postaci skupień włóknistych i promienistych.
Thomsonit wykorzystywany jest niekiedy jako kamień ozdobny, obrabiany w postaci soczewkowatych szlifów kaboszonowych. Do tych celów używane są przede wszystkim thomsonity pochodzące ze stanowiska Good Harbor Bay nad jeziorem Michigan, które występują w postaci kulistych wypełnień pustek skalnych a ich kryształy osiągają czasami ponad 3 cm długości. Spotkać je można najczęściej nad brzegami jeziora w postaci otoczaków. W USA występuje też i w Kern County (Kalifornia), Table Mountain (Kolorado), Cook County (Minnesota) oraz Globe (Oregon). Ładne, promieniste skupienia włókniste występują w Nowej Szkocji (Kanada).
Thorasque Dorasco
Thorpe, Jim - Uznany za najlepszego lekkoatletę świata pierwszej połowy XX wieku. Dziś jego dom można zwiedzać. Adres:
Jim Thorpe Home
706 E. Boston
Yale, OK 74085
USA.
thulit - Thulit jest różową odmianą zoisytu, występującą w formie zbitych skupień wykorzystywanych jako kamień ozdobny. Kamień ten może jednak mieć też barwę szarą lub białą. Występuje w niektórych zmienionych, zasadowych skałach magmowych. Na Ziemi Indian znaleźć go można m.in. w stanozjednoczeniowej Newadzie, Nowym Meksyku, Karolinie Północnej, Tennessee i Waszyngtonie.
Thuruana Ihuruana
Tiahuanaco - Ruiny Tiahuanaco znajdują się około 21 kilometrów na południe od jeziora Titicaca i zajmują obszar długości około 1000 metrów i szerokości około 450 metrów. Składają się z czterech głównych jednostek zwanych Acapana, Calasasaya, Palacio i Puma Puncu. Z pozostałych ruin na uwagę zasługują jeszcze resztki na wpół podziemnej konstrukcji o wymiarach 21 x 22 metry, naprzeciw której znajdują się różnorodne, o kwadratowym przekroju słupy oraz mniejsze oraz mniejsze, kamienne.
Ruiny Tiahuanaco cechuje masywność, platformowy kształt budowy oraz doskonała obróbka kamienia. Konstrukcje zbudowane są przeważnie z bazaltu i piaskowca. Zręczność, z jaką obrabiano owe potężne bloki i płyty, nierzadko połączone kamiennymi wiązaniami lub miedzianymi klamrami, oraz sposób budowania, świadczą o doskonałym zaplanowaniu, właściwej organizacji pracy i wykwalifikowanych pracownikach.
W najniższych warstwach ruin Tiahuanaco oraz na wyspie Titicaca stwierdzono kulturę Tiahuanaco Wczesną. Obejmuje ona narzędzia i przedmioty z kamienia oraz z kości, o znaczeniu raczej użytkowym niż kultowym. Ceramika tego okresu jest bardzo prosta.
Budownictwo kultury Tiahuanaco Klasycznej charakteryzuje się precyzyjnym wykonaniem. Kamienie są odpowiednio ciosane, formowane i zakotwiczone. Występuje tu rzeźba w kamieniu o skomplikowanych wzorach konwencjonalnych. Podobne nieco, lecz prostsze wzory z zastosowaniem elementu geometrycznych spotyka się też na ceramice znalezionej w ruinach i cmentarzyskach. Dominuje też wzór wielobarwny, z kolorowymi figurami, konturowanymi czarnym lub białym kolorem. Na ceramice występują też wzory pumy, kondora i figur antropomorficznych. Wskutek złych warunków klimatycznych mało zachowało się zabytków mówiących o życiu ludzkości w owych czasach. Wiadomo tylko, że używali oni złota, srebra, miedzi i brązu. Poza tym znaleziono liczne przedmioty z kamienia i kości.
Tiam - Indianie meksykańscy.
Tiatinagua - Indianie z Peru i Boliwii.
Tibacuno Tihuacano
Tibicuay - Indianie wenezuelscy.
Tice - Indianie kostarykańscy.
Ticoporo - Indianie wenezuelscy.
Ticuna Tucuna
Tigua - Grupa plemion Indian Pueblo zamieszkująca pierwotnie puebla o nazwie: Isleta, Picuris, Sandia, Seneca del Sur, Taos, Alameda, Bejuitung, Canfaray, Chilili, Kuana, Lentes, Manzano, Mojualuna, Nabututuci, Natchuritue, Pahquetooai, Puaray, Puretuay, Quarai, San Antonio, Sandia, Santiago, Shumnac i Tajique. Stali się znani dzięki wyprawie Coronado z 1540 roku, którego to kronikarze opisali ich terytorium i ich samych, jako posiadających kukurydzę, fasolę, melony, skóry i długie płaszcze ze skór i bawełny.
Hiszpanie zostali powitani przez nich gościnnie, lecz gdy postanowili zimę 1540-41 spędzić w prowincji Tiguex i zażądali od krajowców "około 300, lub więcej, sztuk odzieży" by ubrać wojsko, i ściągnęli z ich pleców nawet płaszcze i koce, Indianie pomścili tę, i inne zniewagi, zagarniając Hiszpanom ich konie i zabijając dużą ich liczbę, po czym zabarykadowali się w jednym ze swych puebli. Zostało ono zaatakowane przez Hiszpanów i po wymianie zapewnień przyjaźni, Indianie złożyli broń. Mimo to, na skutek jakiegoś nieporozumienia, Hiszpanie skazali na stos 200 jeńców, z których zastrzelono połowę przy próbie ucieczki. Cast-aňeda, główny kronikarz wyprawy napisał:
"Żaden z nich nie wyszedł żywy, lecz kilku z nich ukryło się w wiosce i umknęło nocą, roznosząc po kraju wieść, że przybysze nie szanują zawartego pokoju."
W wyniku tego, Indianie Tigua opuścili wszystkie swe wioski, z wyjątkiem dwóch (jedną Hiszpanie nazwali Tiguex) w których złożyli wszystkie zapasy i przygotowali się do ich nie-uchronnego oblężenia. Wszelkie pojednawcze gesty Hiszpanów spotkały się z pogardą krajowców, którzy odrzekli im, że "nie chcą zawierzać ludziom, którzy nie uznają przyjaźni i nie szanują własnego słowa". Hiszpanie przypuścili szturm przy pomocy drabin, lecz odparto go, przy czym zginęło 50 spośród nich, a wielu innych odniosło rany. W czasie jednak pięćdziesięciodniowe-go oblężenia Indianie stracili 200 ludzi i oddali 100 kobiet i dzieci. Na koniec, gdy krajowcom skończyła się woda, podczas nocnej próby opuszczenia wioski i przebycia rzeki wraz z pozostałymi kobietami "mało było takich, którzy uniknęli śmierci lub ran". Dru-gie pueblo podzieliło ten sam los, a jego mieszkańcy nie bronili się tak długo. Podczas ucieczki Hiszpanie "zabili dużą ich liczbę". Żołnierze złupili wioskę i pojmali blisko 100 kobiet dzieci.
W 1581 roku Chamuscado, wraz z ośmioma żołnierzami i siedmioma indiańskimi służącymi, przyprowadzili franciszkańskich misjonarza Agustina Rodrigueza, Francisco Lopeza i Juana de Pauta Marie do kraju Indian Tigua, lecz po odejściu eskorty, wszyscy trzej zostali zabici przez Indian. W 1583 roku Antonio de Espejo, wraz z czternastoma Hiszpanami, przybył do Nowego Meksyku, a gdy dotarł do Puaray, gdzie zabito Loeza i Rodrigueza, Indianie uciekli, obawiając się zemsty. Było to pueblo, gdzie (jak się dowiedział) Esejo Coronado stracił dziewięciu ludzi i czterdzieści koni, co wskazywałoby na wioskę Indian Tigua obleganą przez Coronado 40 lat wcześniej. W 1591 roku Castano de Sosa również odwiedził Indian Tigua, podobnie jak i Onate w roku 1598, który odkrył na ścianie w Puaray częściowo zatarte malowidło krajowców przedstawiające zabójstwo trzech misjonarzy.
W 1629 roku, jak podał Benavides, prowincja Tigua rozciągała się na 11-12 legw i obejmowała osiem puebli z 6000 mieszkańców. Ta redukcja wiosek nastąpił bez wątpienia wskutek wysiłków hiszpańskich misjonarzy, który na początku XVII wieku zaczęli skupiać osiedla, aby skuteczniej bronić się przed napadami Indian Apache i ułatwić sobie pracę misyjną. Tak więc w 1680 roku, na początku Rewolty Indian Pueblo, Indianie Tigua zamieszkiwali tylko pueblo Puaray, Sandia, Alameda oraz Isleta; wszystkie nad Rio Grande. Według obliczeń Vetaneurta, zamieszkiwało je wtedy (w kolejności) 200, 3000, 300 i 2000 osób.
Kraj Indian Tigua, będąc w większości niegościnną pustynią, był też wystawiony na niszczycielskie najazdy Indian Apache. Najazdy te najpierw doprowadziły do opuszczenia puebla Chilili (pomiędzy 1669 a 1674 rokiem), a później puebla Quarai (1674 rok), którego mieszkańcy połączyli się z mieszkańcami Tajique. To ostatnie pueblo, rok później, również opuszczono na zawsze. Gdy wybuchła w 1680 roku Rewolta Indian Pueblo przeciw władzy Hiszpanów, wzięli w niej udział i Indianie Tigua z puebla Taos, Picuris, Isleta, Sandia, Alameda i Puaray. Gdy rok później zjawił się gubernator Otermin, chcąc ponownie podbić kraj, wszystkie puebla (oprócz Isleta) zostały puszczone, a później spalone przez Hiszpanów. Pueblo Isleta zostało zdobyte i blisko 500 jego mieszkańców dostało się do niewoli. Większość z nich zabrano do El Paso, a potem osiedlono w pueblo Isleta del Sur w Teksasie. Reszta uciekła do Tusayan, gdzie mieszkali wraz z Indianami Hopi do 1709, lub 1718 roku, kiedy to powrócili i odbudowali swoje pueblo Isleta. Indianie Sandia, w liczbie 441 osób, pozostali jednak wraz z Indianami Hopi w pueblu zwanym Payupki aż do 1742 roku, kiedy to ojciec Delgado i Pino zabrali ich nad Rio Grande i osiedlili w nowym pueblo założonym w pobliżu, albo w miejscu starego. Almenda i Puaray nigdy nie stały się ponownie indiańskimi pueblami.
Tiguinyo - Indianie wenezuelscy.
Tihuacano - Indianie ekwadorscy.
Timalatia - Indianie brazylijscy.
Timana - Indianie kolumbijscy.
Timayo - Indianie peruwiańscy.
Timba - Indianie kolumbijscy.
Timbira - Indianie brazylijscy.
Timbra - Indianie południowoamerykańscy znad Tocantins i Araguaya. Należą do rodziny językowej ge. Występuje u nich monogamia i matrylinealizm. W drugiej połowie XX wieku szacowano ich liczebność na kilkaset osób.
Timbu - Indianie południowoamerykańscy, żyjący nad rzeką Carcarana, powyżej jej ujścia, i na licznych wysepkach Parany. Pierwsi biali badacze oceniali ich liczebność na 8 do 15 tysięcy osób. Byli to rybacy, myśliwi i dobrzy wojownicy. Z czasem zostali rolnikami.
Timimino - Indianie brazylijscy.
Timinaha (1) Chamacoco
Timinaha (2) Tumereha
Timirem - Indianie brazylijscy.
Timote - Indianie zaludniający ongiś całą Kordylierę, począwszy od dzisiejszego miasta Trujillo po Merida. Stanowili wyizolowaną o samodzielną grupę porozumiewającą się własnym językiem. Mimo, że nigdy nie było ich wielu i żyli w znacznym rozproszeniu, dzielili się na mnóstwo plemion o zróżnicowanych dialektach. Nawet drobne szczepy miały własne nazwy. Jednym z takich plemion byli Indianie Torondojes. Naukowcy sądzą, że Indianie Timote etnograficznie byli zbliżeni do rodziny Indian Chibcha. Byli to bardzo dobrzy rolnicy i garncarze. Wierzyli w Zuhe, Chia i Caribay. W latach 1921-1922 przebywał wśród nich naukowiec Alfredo Jahn. Indianie Timote byli wtedy rolnikami, ale już prawie wszyscy mówili językiem hiszpańskim. Sądzi się, że już nie ma Indian Timote czystej krwi i po przemieszaniu się z białymi pozostali tylko Metysi.
Tingan - Indianie peruwiańscy.
Tinigua - Indianie kolumbijscy.
Tionontal - Indianie północnoamerykańscy ze stanu Wisconsin.
Tiou - Indianie północnoamerykańscy ze stanu Missisipi.
Tiputini - Indianie ekwadorscy.
Tiquie - Indianie brazylijscy.
Tiranda - Indianie wenezuelscy.
Tiranja - Indianie wenezuelscy.
Tirapara - Indianie wenezuelscy.
Tiribi Terraba
Tirinie - Indianie z zachodniej Boliwii.
Tirio - Indianie brazylijscy znad rzeki Paru. Około 1910 roku ich wodzem był Pai-pai. Dotarła wtedy do nich ekspedycja Silva Rondona.
Tirivo - Indianie brazylijscy, żyjący w górach Tumucumaque. W połowie XX wieku żyli wśród nich franciszkanie Angelico i Protasio Friklowie.
Tirribi - Indianie panamscy.
Tiruaca - Indianie wenezuelscy.
Tirumbae Tapiete
Tishomingo (1) - Powstała na Terytorium Indiańskim stolica Narodu Indian Chickasaw, nazwana tak imieniem wybitnego wodza Indian Chickasaw.
Tishomingo (2) - Wódz Indian Chickasaw. Zmarł w 1838 roku mając 102 lata. Jego imieniem nazwana została powstała na Terytorium Indiańskim stolica Narodu Indian Choctaw.
Tivericoto - Indianie brazylijscy.
Tivitiva Guarau
Tiwa - Grupa Indian Pueblo ze stanu Nowy Meksyk.
Tixteca Tepetixteca
Tlachuica - Indianie z Doliny Meksyku. Narodzili się równolegle z Indianami Mexica i zaliczani są do grupy Indian Nahua.
Tlacolteotl - Bogini Ziemi w mitologii Indian Mexica.
Tlacotepehua-Tepuzteca - Indianie meksykańscy.
Tlakatlala - La'qalala; Indianie zaliczani do czinukańskiej rodziny językowej, żyjący niegdyś na północnym brzegu rzeki Columbia w okręgu Cowlitz w stanie Washington, około 3 mile powyżej cypla Oak.
Tlakluit - Indianie zaliczani do czinukańskiej rodziny językowej. Sami siebie nazywali Ita'xluit, ale nie wiadomo co określenie to oznaczało. Mieszkali dawniej na północnej stronie rzeki Columbia w waszyngtońskim okręgu Klickilat od około 6 mil powyżej The Dalles do okolic rzeki White Salmon. Ich najdalej wysuniętą na wschód placówką była mała wyspa o nazwie Miejsce Smażenia Atatahli odnoszącej się do jakiejś mistycznej historii. Postępują dalej na wschód można było napotkać ich n następujące wioski: Wayagwa, Wakemap, Wishram (poprawnie zwane Nixlúidix) leżące około 5 mil powyżej The Dalles; Shikoldaptikla około pół mili poniżej; Shabanshksh milę poniżej Wishran; Skukshat, Wasnaniks, Niukhtash koło Big Eddy; Hliluseltshikh, rybackie stanowisko Gawishila, Chalaitaqelit, Kwalasints na wprost The Dalles; zimowe wioski Gawilapchki i Mayalekhachikh, przejściowe zimowosko Tsupkhadidlit i Shkonana naprzeciw Cypla Grate Shkagech i Hladakhat jakieś 10 mil poniżej The Dalles; Shgwaliksh leżącą około 2 mile poniżej oraz Waginkhak pół mili w dół od The Dalles.
W 1806 roku Lewisi Clark ocenili liczebność Indian Tlakluit na 1000 osób. Indianie ci wzięli udział w podpisaniu traktatu z 1855 roku, lecz większość z nich nigdy nie przeniosła się do rezerwatu. Cieszyli się złą sławą wśród pierwszych handlarzy i osadników napadając na nich podczas przepraw łodzi w pobliżu ich głównej wioski Wishram nad rzekę Columbia. Na początku XX wieku liczyli 150 osób, z czego połowa zamieszkiwała na stałe swą rybacką wioskę Wishram. Połowa plemienia w tym czasie składała się z Metysów.
Tlalegak - La'legak, czyli wir; dawna wioska Indian Wahkiakum zlokalizowana w pobliżu Pillar Rock nad rzeką Columbia w stanie Oregon.
Tlaloc - Jeden z najstarszych bogów Meksyku i Ameryki Środkowej. Bóg deszczu i burzy, opiekun upraw i roślinności, którego siedzibą było jedno z 13 niebios, Tlalocan (przebywały tam inne bóstwa deszczu oraz ci, którzy zostali porażeni piorunem, utonęli lub zmarli na skutek czegoś, co miało związek z wodą), a główna świątynia znajdowała się w centrum Tenochtitlan (na szczycie gł. piramidy). Czczono też tlaloców, bóstwa deszczu, będących synami lub braćmi Tlaloka i przebywających w Tlalocanie.
Tlaltempaneca - Indianie meksykańscy.
Tlapaneco - Indianie meksykańscy.
Tlashgenemaki - Indianie zaliczani do czinukańskiej rodziny językowej, żyjący n północnym brzegu rzeki Columbia w okręgu Wahkiakum w stanie Washington, poniżej Skamokawa.
Tlaskenok - Grupa Indian Kwakiutl, żyjąca w północnej części wyspy Vancouver.
Tlatiman - Indianie meksykańscy.
Tlatzihuizteca - Indianie meksykańscy.
Tlaxiaco - Indianie meksykańscy.
Tlazolteotl - Jedna z bogiń-matek związaną z płodnością, narodzinami i oczyszczeniem Indian Mexica. Jako bogini miłości i przebaczenia pożerała nieczystości (w tym grzechy ludzkie).
Tlingit - Indianie zaliczani do kultury Północno-Zachodniego Wybrzeża Pacyfiku. Zamieszkiwali północno-wschodni kraniec Alaski oraz okoliczne wyspy. Ongiś tworzyli jedno plemię z Indianami Chilcat. Zaliczani do atabaskańskiej rodziny językowej. Istniał u nich podział na klany, rody i domy wspólnot. W ich mitologii występuje m.in. Gonaqadet, Ptak Grzmotu (mający postać kruka), Lenaxxidek i Kruk. Utrzymywali się z rybołówstwa morskiego, łowiectwa, polowania na ssaki i zbieractwa. W 1786 roku dotarła do nich wyprawa La Perouse'a. Na początku XIX wieku ich słynnym rzeźbiarzem był Kahetan. Uzbrojeni przez Anglików, zmusili w 1802 roku kupców rosyjskich dowodzonych przez Baranowa do wybudowania fortu obronnego. W 1805 roku prawdopodobnie zniszczyli rosyjską osadę leżącą w pobliżu Yakutat. W 1838 roku prowadził wśród nich badania Veniaminov. W 1867 roku, wbrew protestu, część ich ziem leżących na Alasce sprzedano Rosji. Pod koniec XIX wieku prowadził wśród nich badania Franz Boas. W 1959 roku liczebność Indian Tlingit żyjących w Kanadzie szacowano na tysiąc osób, a żyjących w USA - na 9 tysięcy. W XX wieku znanymi ich rzeźbiarzami byli m.in.: Walter Kita, Charles i William Brown, Robert Harris, James Starish i William Andrews.
W 1980 roku ich liczebność szacowano na 9509 osób a w roku 1990 na 14417.
Tliometesem Oyaricoulet
Tloque Nahuaque - Jedyny bóg w wierzeniach Indian Mexica, wprowadzony w wyniku reformy religijnej zainicjowanej w XV wieku przez księcia miasta Texcoco, Nezahualcoyotla i jego syna Nezahualpilli.
tłuszczak - (Steatornis caripensis); dość duży ptak z rodziny tłuszczaków, należącej do rzędu lelkowych. Występuje na obszarach leśnych, w górach Kolumbii, Boliwii, Wenezueli. Dziób ma mocny, zakrzywiony, skrzydła długie, ogon szeroki. Ciało ma długość do 45 cm i ciężar 500 g. Ubarwienie brązowe z białymi plamkami. Podczas dnia przebywa w jaskiniach, w których również się gnieździ. Nocą wylatuje na żerowiska. Odżywia się owocami - głównie palm i laurowców. Podczas lotu w ciemności posługuje się echolokacją.
Toa - Indianie wenezuelscy.
Toaa - Małe plemię teksańskie, które w 1690 roku De Leon znalazł nad Rio Colorado, wraz z ich dawnymi sąsiadami, Indianami Cava, Emet i Too.
Toantesu - Indianie brazylijscy.
Toba - Indianie z Paragwaju i Boliwii.
Tobajara - Indianie brazylijscy.
Tobatin - Indianie paragwajscy.
toboggan - Nazwa algonkińska to tobagan. Są to sanki ciągnione przez psy. Obecnie na wzór algonkińskiego tobogganu budowane są sanie do transportu rannych w górach.
Toboso - Indianie meksykańscy.
Toboyara Tobajara
Toche - Indianie kolumbijscy.
Toco - Indianie wenezuelscy.
Tocoio - Indianie brazylijscy.
Tocowit Toba
Tocoyenne - Indianie z Gujany Francuskiej.
Tocubaya - Indianie północnoamerykańscy ze stanu Floryda.
Togaima - Indianie kolumbijscy.
Tohanootam - Nazwa własna Indian Papago.
Tohome - Indianie północnoamerykańscy ze stanu Alabama.
Toituna - Indianie wenezuelscy.
Tojar - Indianie panamscy.
Tojolabal - Indianie meksykańscy. Ich przedstawiciele brali udział w 1973 roku w Pierwszym Kongresie Indiańskim, zorganizowanym w San Cristobal de Las Casas.
Tolima - Indianie kolumbijscy.
Tolimeca - Indianie meksykańscy.
toldo - Namiot indiańskie ze skór zwierzęcych.
Tolo - Indianie południowoamerykańscy.
Toltec - Czyli Ludzie z Tullan; kultura i lud Meksyku mówiący językiem zaliczanym do grupy nahua. Występowała u nich piliginia. Wojownicy i rzemieślnicy. Byli pierwszym ludem w Meksyku posługującym się metalem. Wczesną historię Indian Toltec tak plączą wątki legendarne, że dziś nie sposób ustalić prawdziwej jej chronologii. Być może około 650 roku, przybywając z północnego zachodu, podbili lud Teotihuacan, przejmując jednak jego kulturę. Jednymi z ich na pół-legendarnych przywódców był Quetzalcoatl i Chac Mool. Między VIII a IX wiekiem główną osobistością Indian Toltec był Mixcoatl - śmiały wojownik, który opanował tereny leżące na południowym wschodzie i założył ich pierwszą stolicę - Huixachtecatl. Nad nimi sprawowała wtedy władzę rada złożona z siedmiu wodzów a Mixcoatl postanowił wziąć tę władzę tylko i wyłącznie w swoje ręce. Około 800 roku pojawili się w dolinie Anahuac, wypierając stamtąd między innymi Indian Otomi i narzucając podbitym plemionom swoją kulturę. W 836 roku mieszkali już w Tuli i Choluli, z tym, że Tula wiodła prym i można ją określić jako stolicę Indian Toltec. Okres miedzy rokiem 800 a 950 nazwany został w ich kulturze okresem przejściowym. W 895 roku zmarł ich wódz (kolejny?) Quetzalcoatl. Od około 968 lub 980 roku ich naczelnikiem i kapłanem był Tupiltzin. Okres między 950 a 1160 rokiem nazwano okr4esem lokalnym. W 1168 roku opustoszała Tula. Lud Indian Toltec zaczęli podbijać Indianie Chicxhimeca, a później Indianie Mexica. Królem Indian Toltec był wtedy Huemoc, autor Boskiej Księgi. Huemoc wskutek zbiegu pechowych okoliczności stracił państwo na rzecz Indian Chichimeca (sam zmarł w roku 1168). Pokonani Indianie Toltec musieli przenieść się na półwysep Jukatan i wyżyny Gwatemali. Były to lata 1160-1250, ale jeszcze w XII wieku pojawiła się wśród nich znów niezwykła postać nosząca imię Quetzalcoatl. Miał to być przywódca resztek tolteckiego narodu, uchodzącego do kraju Indian Maya. To jemu przypisuje się ustalenie nowej ery w roku 1168. Indianie Toltec opanowali następnie i rozbudowali Chchen Itza. Quetzalcoatl zmarł z 4 na 5 kwietnia 1208 roku. Pozostali Indianie Toltec z czasem zmieszali się z ludnością Jukatanu, dając początek Indianom Pipile.
Pozostałości po kulturze Indian Toltec eksponowane są dziś między innymi w Narodowym Muzeum Antropologii w Meksyku i w Museum für Völkerteinde w Wiedniu.
Tolu - Indianie kolumbijscy.
Tomahawk - Muzyczny zespół punk-rockowy niosący częścią swych utworów, oraz towarzyszącą mu otoczką, indianistyczny przekaz; chęć zainteresowania i poinformowania młodych ludzi słuchających ostrzejszej odmiany muzyki o sytuacji w jakiej obecnie znajdują się Indianie a także o ich kulturze i tradycji. Zespół powstał we wrześniu 1994 roku w składzie: Żaba - gitara basowa/śpiew, Cinel - gitara, Romek - perkusja. W latach 1996-2000 na drugiej gitarze grała dodatkowo Gośka. Grający na organach Adam zasilał grupę w latach 1998-2000. Po rocznej przerwie w działalności zespołu, we wrześniu 2001 roku wszedł on na sceny w nieco odmiennym składzie: Krzysiek - śpiew, Żaba - gitara basowa, Romek - perkusja, Tomek - gitara i Rafał - klawisze. Tomahawk koncertował między innymi w Mońkach, Białymstoku, Szczyrku, Chodzieży (na XX Zlocie PRPI), Krotoszynie, Goniądzu, Gołuchowie (I Gołuchowska Fiesta Indiańska), Olsztynie, Dąbrowie Białostockiej, Bielsku Podlaskim, Skażysku Kamiennej, Łapach i Legionowie. Grupa wydała płytę CD "Tomahawk 1994-200", kasety: "500 lat", "Być Indianinem", "Promo Tape '98" a także umieściła swe pojedyncze utwory na wielu innych, składankowych płytach i kasetach. Słychać też było Tomahawka w radio na terenie całego kraju. Ma swoją stronę w Internecie: www.TOMAHAWK.BAND.PL lub TOMAHAWK.GLT.PL.
Tomala Anna - Urodzona 21 marca 1965 roku. Wykształcenie średnie. Pracuje jako specjalista wydruków cyfrowych i jest współwłaścicielem studia graficznego i DTP. Jej zakres zainteresowań tematyką indiańską jest w sumie ogólny, a szczególnie dotyczy historii, kultury i wierzeń z naciskiem na Indian Prerii. W PRPI jest od 1988 roku, ale na Zlocie w tamtym roku jeszcze nie była. Jej tipi pierwszy raz stanęło na zlocie w Królowym Moście, czyli w 1994. Indiańskiego stroju nie posiada i nie planuje go mieć. Mam najwyżej indiańskie gadżety. Jej działalność na arenie PRPI zaczęła się od nieformalnej pomocy przy Biegu w 1990 (robiła za "pilota" pomagając "naszym" odnaleźć się w Warszawie); współorganizowała wystawę "Kolumb, ty draniu!" oraz prowadziła działania okołowystawowe w 1992. Pierwszy Zlot, na którym była, to XIII w Szpęgawsku, później były Zloty XV - XIX, XXI - XXIV i XXVII.
Namiary:
ul. Magiera 5/22
01-873 Warszawa
adt@binaria.pl
adt@op.pl
tel. (22) 6333712, 502563223
ICQ# 3562705
GG# 1960600 i 6695.
Tomateca - Indianie meksykańscy.
Tomocom Tamocom
Tomoeno - Indianie z Boliwii i Paragwaju.
Tomoni - Indianie wenezuelscy.
Tomoporo - Indianie wenezuelscy.
Tonaiena - Indianie brazylijscy.
Tonatiuh - Bóg Słońca w mitologii Indian Mexica.
Tonaz - Indianie meksykańscy.
Tonkawa - Indianie północnoamerykańscy, zamieszkujący tereny dzisiejszego stanu Teksas. Mówili izolowanym językiem. Wraz z innymi plemionami tego rejonu określani byli przez białych nazwą Nortenos.
Około 1702 roku Hiszpanie rozpoczęli zakładanie wśród nich misji.
Słynnym wodzem Indian Tonkawa był Mocho, czyli Paskudny, który żył w latach 1739-1784.
W 1854 roku Indian Tonkawa, wraz z innymi plemionami Teksasu, osadzono w dwóch niewielkich rezerwatach w dolinie Brazos, w północno-zachodnim Teksasie. W 1859 roku Wszystkich Indian Tonkawa przeniesiono do jednego rezerwatu. W tym samym roku, pod presją osadników żądających całkowitego wyczyszczenia Teksasu z Indian, agenci federalni zebrali przy pomocy wojska około 2000 Indian i przenieśli ich do Leased District. W obronie przed właścicielami tych terenów, agresywnymi Indianami Comanche, zbudowano Fort, Cobb, który miał ochraniać imigrujących Indian. Ich interesy reprezentowała Agencja Wichita.
24 października 1862 roku, Indianie Kickapoo pod wodzą Papequaha zaatakowali Agencję Wichita. Otoczyli mieszkających tam Indian Tonkawa zabili stu spośród nich.
Indianie Tonkawa walczyli też między innymi z Indianami Comanche i Kiowa oraz służyli jako zwiadowcy w armii amerykańskiej.
W oklahomskim mieście Tonkawa mieści się Oklahomskie Muzeum Plemienne Indian Tonkawa eksponujące wyroby plemienia, łącznie z oryginalnymi pozostałościami zapisków. Adres:
Tonkawa Tribe of Oklahoma Tribal Museum
Rt. 2, Box 346
Tonkawa, OK 74653
USA.
Tonocote - Indianie argentyńscy.
Tonojo - Indianie wenezuelscy.
Tonono - Indianie wenezuelscy.
Too - Małe plemię teksańskie, które w 1690 roku De Leon znalazł nad Rio Colorado, wraz z ich dawnymi sąsiadami, Indianami Cava, Emet i Toaa.
Toosle Enimaca
Tootoosis, Gordon - Zagrał rolę Świątecznego Głosa w filmie "Prawo Dana Candy'ego".
Topa Yupanqui - Dziesiąty władca Inków.
topaz - Topaz jest wspaniałym i cenionym kamieniem. Z powodu rzadkiego występowania znajduje zastosowanie głównie w jubilerstwie.
Może być bezbarwny lub przybierać całą gamę różnych, innych barw. Najwyżej cenionymi odmianami są topazy winne o barwie żółtej oraz topazy imperialne o barwie pomarańczowej. Łatwość elektryzacji jest tym, co odróżnia prawdziwy topaz od innych kryształów.
W Brazylii topaz bezbarwny nazywany jest pingas d'agua, co po portugalsku znaczy "krople łez". Wykazuje on bardzo duże podobieństwo do diamentu. Topazem okazał się uchodzący przez długie lata za diament piękny, 1600 karatowy kamień o nazwie Braganza, umieszczony w portugalskiej koronie królewskiej.
Wspaniałe okazy szlifowanego topazu podziwiać możemy w wielu muzeach świata. Smithsonian Institution w Waszyngtonie jest w posiadaniu okazu, który waży 3270 karatów.
Topazy możemy znaleźć w granitach oraz w żyłach, gdzie występuje razem z kwarcem. Najwięcej topazów pochodzi z Brazylii, szczególnie z okolic miast Teofilo Otoni i Serro w stanie Minas Gerosis (na północ od Rio de Janerio). Największy z odkrytych tam kryształów ważył ponad dwie tony! Wydobywa się go też i w Meksyku oraz w USA w stanie Teksas, Kolorado (Ake's Peak i Nathrop), Maine (Stoneham), Utah, Kalifornia (Romona) i Nowy Meksyk.
W Polsce topazy występują w okolicach Mirska na Dolnym Śląsku.
Topaz jest idealnym kamieniem dla osób urodzonych w znaku Strzelca. Ponieważ ma on związki z Księżycem, osoby pod jego wpływem mogą miewać kłopoty ze snem podczas pełni. Topazy są kowalami własnego losu, mają dalekosiężne plany i niezłomną wolę ich realizacji. Jest szczęśliwy dla osób urodzonych w 1,10 i 19 dniu każdego miesiąca. Leczy choroby serca, oczu i nadciśnienie.
Topaz był symbolem jednego z 18 miesięcy kalendarzowego roku Indian Maja zwanego Yax i trwającego od 1 do 20 sierpnia. Patronem tego okresu był mieszkający w chmurach "wódz bogów", Pan Dnia, Nocy i Niebios - Itzamma, syn stworzyciela świata, potężnego i dalekiego boga Hanab Ku.
Topaz był cenionym kamieniem który wręczali sobie małżonkowie w ślubnym prezencie. Noszenie topazu zapewniać miało przyjaźń, życzliwość i radość.
Według horoskopu Indian Maja ludzie urodzeni z symbolem topazu mieli być weseli i serdeczni. Zjednywali sobie przyjaciół miłym i układnym sposobem bycia. Niekiedy byli porywczy, lecz ich gniew był krótkotrwały - nie zachowywali urazy i łatwo dochodzili do porozumienia. Cenili komfort, piękne stroje i wygodne mieszkanie. Pragnęli osiągać znaczące pozycje społeczne i często im się to udawało. Radość sprawiało im uznanie innych, komplementy i pochlebstwa.
Kobiety-Topazy miały wiele wdzięku i aż do starości były atrakcyjne.
Dzieci były śmiałe i rezolutne. Wyróżniały się wyobraźnią, pomysłowością i niezależnością. Często przewodziły rówieśnikom.
Złotożółty, szlachetny topaz, jest kamieniem z wibracjami podobnymi do promieni słonecznych. Daje sercu siłę, leczy bóle głowy, reguluje proces wydalania i działa leczniczo na kręgosłup. Pomaga w depresji i bezsenności. Pomocny jest w leczeniu gruźlicy. Stymuluje działanie gruczołu szyszynki.
Jego złoto zabarwione promieniowanie wnosi więcej światła, zadowolenia i słonecznego myślenia w nasze życie. Topaz inspiruje do wyższego myślenia, wzmacnia koncentrację i siłę woli.
Topiame - Indianie meksykańscy.
Topocoro - Indianie wenezuelscy.
topola - Indianie Mohawk nazywali ją onerahton:ta. Puch topolowy był środkiem transportu dla Hicha-Analwe, skrzatów występujących w mitologii Indian Araucan.
Topoyo - Indianie wenezuelscy.
Toquegua - Indianie z Gwatemali i Hondurasu.
Toqueoreo Guallpay
Toquistine - Indianie argentyńscy.
Tora - Indianie brazylijscy.
torbernit - Torbernit zawiera uran i jest minerałem promieniotwórczym. Będąc stosunkowo nietrwałym, łatwo ulega przeobrażeniom. Wyróżnia się zieloną barwą i kwadratowym zarysem płytkowych kryształów. Jednym z najbardziej znanych miejsc jego występowania jest Spruce Pine W Karolinie Północnej. W Connecticut (też USA) znajdowany jest w Brancheville. Napotkać na niego można też w kilku miejscach w polskich Sudetach.
tornado - Według wierzeń Indian Araucan, tornada wywoływane były przez Pillana, Pan Piorunów, który gnał poprzez pampy i Andy na swym czarnym ogierze o złotej grzywie.
Toro - Indianie kolumbijscy.
Toromaina - Indianie wenezuelscy.
Toromona - Indianie boliwijscy.
Torondoy - Grupa wenezuelskich Indian Timotes. Nazwę tą nadano serowi torondoy.
Tororo - Indianie wenezuelscy.
Torresque Dorasco
Torrupan Jicaque
Tosto - Indianie wenezuelscy.
Tote - Indianie wenezuelscy.
totemizm - Pogląd o istnieniu związków pomiędzy człowiekiem a zwierzęciem lub innymi formami przyrody ożywionej i nieożywionej.
Toto - Indianie wenezuelscy.
Totomaco - Indianie wenezuelscy.
Toronaco - Indianie meksykańscy.
Totopatomoin - Wódz Indian Pamunkey, który zginął pomagając Anglikom odeprzeć inwazję wrogich plemion z głębi lądu. Funkcję wodza objęła po nim jego żona zwana przez Anglików Królową Anną.
Totorame - Indianie meksykańscy.
Totoro - Indianie kolumbijscy.
Towka Paya
Towothli Enjmaca
tradeskancja trzykrotka
Traktaty z Fort Laramie - W 1849 roku Thomas Fitzpatrick, pierwszy agent do spraw Indian, działający nad górną Platte i Arkansas, zwrócił się do rządu z projektem zawarcia traktatu z Indianami. Kongres przeznaczył na ten cel 100 tys. dolarów. 1 sierpnia 1851 roku w Fort Laramie odbył się wielki zjazd Indian Sioux, Cheyenne, Arapaho, Shoshone i kilku innych mniejszych plemion. Po dwudziestu dniach rozmów i narad podpisano traktat. Indianie wyrazili zgodę na budowę posterunków wojskowych i przejazd osadników przez swoje tereny. Obie strony zapewniły też o woli utrzymania pokoju.
Drugi traktat z Fort Laramie podpisano 29 kwietnia 1868 roku.
Indianie Sioux i Cheyenne zgodzili się na stworzenie dla nich rezerwatu na obszarze Dakoty, Montany i Wyoming, z terenami łowieckimi w okolicach rzek Big Horn i Powder. Zaakceptowali też projekty budowy linii kolejowych. Traktat ten nie zapobiegł kolejnym starciom spowodowanym napływem osadników, szczególnie po odkryciu złota w Black Hills. W roku 1882 traktat zmodyfikowano; Indianie musieli oddać cały Wielki Rezerwat Indian Sioux w stanie Nebraska.
Oto ciekawsze fragmenty traktatu: Art.1. Od dnia zawarcia traktatu wszystkie wojny zostają przerwane. Rząd Stanów zjednoczonych wyraża potrzebę pokoju i swoim honorem ze swej strony ręczy jego uznanie. Jeżeli jacyś źli ludzie wśród białych lub inni znajdujący się pod opieką Stanów zjednoczonych będą skłonni do czynienia złych rzeczy wobec osób lub własności należącej do Indian, to Stany zjednoczone po otrzymaniu o tym wiadomości od swego agenta przesłanej do komisarza do spraw Indian w mieście Waszyngton starać się będą natychmiast ująć takiego napastnika i ukarać go zgodnie z prawami Stanów zjednoczonych.
Jeżeli zaś źli ludzie wśród Indian mieszkający będą namawiali ich do czynienia czegoś złego albo jakiejś grabieży na osobach lub własności należącej do białego, czarnego lub Indianina, znajdujących się pod opieką Stanów Zjednoczonych, i pokój między stronami może być z tego powodu naruszony, to w takim przypadku wymienieni Indianie uroczyście przyrzekają, że natychmiast powiadomią swego agenta i dostarczą mu krzywdziciela, aby został ukarany zgodnie z prawem; w przypadku kiedy oni tegoż nie uczynią, osoba, która wyrządziła krzywdę, zostanie wyłączona od przyznania jej annuity (pieniądze wypłacane za scedowane przez Indian tereny) lub innych pieniędzy, które Stany Zjednoczone wypłacają Indianom zgodnie z warunkami tego lub innych traktatów zawartych z nimi (...) Art.5. Stany Zjednoczone zgadzają się, aby agent do spraw Indian zamieszkał w przyszłości w domu agencji. Powinien on na stałe przebywać wśród tych Indian, a jego urząd ma być ciągle otwarty, by zabezpieczyć ich przed wszystkimi krzywdami wymierzonymi przez i przeciwko Indianom (...). We wszystkich przypadkach krzywd osób lub własności indiańskiej winien agent powiadomić komisarza do spraw Indian, którego decyzje akceptuje sekretarz spraw wewnętrznych. Art.7. Dla zapewnienia cywilizacji Indianom zawierającym ten traktat jest niezbędna edukacja, a specjalnie dotyczy to tych, którzy osiedlili się w rezerwatach rolniczych. Są oni zobowiązani do wysyłania swoich dzieci, chłopców i dziewczynek między 6 a 16 rokiem życia, do szkoły. Dopilnowanie tego warunku nauczania dzieci jest jednym z obowiązków agenta. Stany Zjednoczone zgadzają się aby dla każdej grupy 30 dzieci w wymienionym wieku był nauczyciel odpowiedni do nauczania ich podstawowych zasad angielskiego wykształcenia. Nauczyciel też ma zamieszkiwać między Indianami i uczciwie spełniać swoje obowiązki. Koszty na zabezpieczenie tego warunku traktatu są przewidziane na lat 20. Art.10. Sumy pieniędzy lub inne płatności coroczne przewidziane w tym traktacie lub traktatach będą wypłacane Indianom w domu agencji przed lub po 1 sierpnia każdego roku przez lat trzydzieści w następujący sposób: każda dorosła osoba powyżej 14 roku życia otrzyma dobre ubranie wełniane składające się z surduta, spodni, flanelowej koszuli, kapelusza i pary domowych skarpetek. Każda kobieta powyżej 12 roku życia otrzymuje: flanelową spódnicę lub dobry materiał na jej przygotowanie, parę wełnianych pończoch, 12 yardów kaliko (gruby perkal) i 12 yardów bawełnianego materiału (...). Sumę 19 dolarów otrzymywać będzie przez 30 lat, jeśli zajmie się myślistwem, oraz 20 dolarów każda osoba zajmująca się rolnictwem (...). Art.11 (...) Indianie ponadto zgadzają się, że: 1) nie będą sprzeciwiali się zakładaniu dróg kolejowych, których budowę teraz się planuje, 2) zezwolą na pokojowe i spokojne budowanie drogi kolejowej, nie przechodzącej przez ich obecnie wyznaczony rezerwat, 3) nie będą atakować żadnej osoby w domu, podróżującej, ani napadać na wozy osadnicze i transportowe, muły, bydło, które należy do obywateli Stanów Zjednoczonych lub osób z nimi zaprzyjaźnionych, 4) nie będą brać do niewoli lub wypędzać z osad białych kobiet i dzieci, 5) nigdy nie będą zabijać ani skalpować białych mężczyzn, ani też wyrządzać im jakiejkolwiek innej szkody (...). Art.16. Stany Zjednoczone zgadzają się i umawiają, że kraj położony na północ od rzeki North Platte i wschód od szczytów gór Bighorn będzie utrzymany jako niepodzielne i niescedowane Indian Territory; zgadzają się, aby żadna biała osoba lub osoby nie dostały pozwolenia na osiedlenie się w jakiejś części tego wymienionego obszaru, albo bez zgody Indian nie przechodziły przez nie. (...) Terytorium Montana jest zamkniętym obszarem dla białych.
Traktaty z Indianami - W 1778 roku rząd Stanów Zjednoczonych zawarł pierwszy traktat z Indianami, na mocy którego Indianie Iroquois zrzekli się części swej ziemi na rzecz białych. Do 1871 roku zawarto ponad 370 traktatów z różnymi plemionami i w ich rezultacie niemal całe wnętrze kontynentu przeszło w ręce białych. Wtedy też zrezygnowano z uznawania Indian za niezależne narody i traktaty zastąpiono umowami wymagającymi zatwierdzenia nie tylko przez Senat, ale i obie izby Kongresu. W 1890 roku proces przejmowania ziemi dobiegł właściwie końca i Indianom zostały tylko wyznaczone rezerwaty, a i te zmniejszano, łączono lub likwidowano. Większość tych traktatów i porozumień zawarto pod groźbą wojny lub w efekcie przegranych walk. Niemal we wszystkich zawarto klauzule o nieodwołalności postanowień i trwałości ugody. Żadnej nie dotrzymano. W zamian za zezwolenia na budowę posterunków wojskowych, linii kolejowych, wydobywanie bogactw naturalnych czy zrzeczenia się praw do ziemi, Indianie mieli otrzymać rekompensatę w postaci dostaw żywności, broni i amunicji, odzieży czy wypłat pieniężnych. Na ten cel rząd przeznaczył blisko 200 milionów dolarów. Wobec powszechnej korupcji agentów rządowych i wyceniania dostarczanych towarów znacznie powyżej wartości, należy przypuszczać, że do rąk Indian trafiła jedynie niewielka część tej sumy.
Tramalhys Trumai
tran arnika
tranek arnika
Tranjik-kutchin - Indianie północnoamerykańscy ze stanu Alaska.
Trawa - Peźi'; Grass. Indianin Teton Lakota Sioux. Nosił też imię Atakujący Niedźwiedź (Mato'-wata'-kpe; Charning Bear), jednak najbardziej znany jest jako John Grass. Nosił także i imię Użyty Jako Tarcza (Waha'ćanka-ya'pi; Used-as-a-Shield). Znany był jako wojownik walczący z plemionami Mandan, Arikara i Crow., Zawsze jednak był przyjacielem białych ludzi. Podczas zawierania traktatu w sprawie Black Hills, a także podczas zawierania innych układów, był on głównym mówcą Indian Dakota. Od tego czasu miał on już stały wpływ na swych ludzi w przyswajaniu zwyczajów cywilizacji białych. Był też delegatem wytypowanym na wyjazd do Waszyngtonu, a w wieku 30 lat został kierownikiem Sądu do Spraw Indiańskich Przestępstw. Jako młody człowiek wybrany został do grupy ślubujących przy palu w Tańcu Słońca, lecz nigdy nie spełnił złożonego wtedy ślubowania.
trawa bizonów - (Buchloe dactyloides); porasta Wielkie Równiny.
trawa grama - (Bouteloua gracilis); porasta Wielkie Równiny.
traweryn - Skała osadowa, silnie porowata, w skład której wchodzi kalcyt i aragonit. Powstaje wskutek osadzania się na roślinach węglanu wapnia w zimnych i gorących wodach źródlanych przy udziale bakterii i glonów. Najczęściej używany jest jako kamień ozdobny, na wykładziny i in. W budownictwie stosowana była od starożytności.
W meksykańskim Museo Nacional de Antropologia znajduje się maska Indian Mexica o wysokości 21 cm, wyobrażająca twarz ludzką, wykonana właśnie z tej skały.
tremolit - Włókniście wykształcony tremolt jest jedną z odmian azbestu. Zwykle zabarwiony jest na biało, szaro lub czasami nawet jest bezbarwny. Nefryt, będący kamieniem ozdobnym, także składa się z kryształów tego minerału.
Występuje w niektórych skałach magmowych o odczynie zasadowym lub ultra zasadowym. Częściej można go znaleźć w wapieniach i dolomitach zmienionych w warunkach metamorficznych pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia.
Na ziemi Indian napotkać na niego można w stanie Arizona, Kalifornia i Nowy Meksyk (USA). W Kanadzie znajdowany jest w okolicy Bagat prowincji Ontario.
W Polsce tremolit znaleziony został w rejonie Strzelina i Złotego Stoku na Dolnym Śląsku.
Tricagua - Indianie wenezuelscy.
trichocereus - (Trichocereus Ricc.); rodzaj kaktusów kolumnowych z kwiatami o długiej rurce, kwitnących w nocy. Rosną na obszarze rozciągającym się od środkowej Argentyny i Chile po Ekwador. Ogółem znanych jest około 30 gatunków tego rodzaju.
triksantocereus - (Thrixanthocereus Bckbg.); rodzaj kaktusów z północnego Peru.
Trio - Indianie z Surinanu.
Trique - Indianie meksykańscy.
Trompetero - Indianie peruwiańscy.
trona - Minerał, uwodniony wodorowęglan sodowy. Powstaje podczas odparowania wody słonych jezior w klimacie pustynnym.
Na Ziemi Indian występowanie trona odnotowano w Arizonie (USA).
Trumai - Indianie brazylijscy.
trydymit - Krystaliczną odmianą krzemionki, która w przyrodzie tworzy cały szereg minerałów. Zazwyczaj ma on barwę białą, ale niektóre jego okazy mogą także być bezbarwne. Jest to minerał skał wulkanicznych, bogatych w krzemionkę. Atrakcyjniejsze jego okazy znaleziono m.in. w Cerro San Cristobal leżącym koło Pachuca w Meksyku.
trzcina - Z wyrobu trzcinowych koszy słynęli Indianie Chitimacha z Południowego Wschodu USA. Kosze te były plecione techniką znaną jako skrzyżowany splot. Osnowa i wątek były identyczne w wymiarze wynikiem czego powstawał bardzo kanciasty wzór. Czarne i czerwone kolory pozyskiwane z orzecha włoskiego i kory dębu używane były do akcentowania naturalnej żółci lub zieleni suchej trzciny.
trzcina cukrowa - Indianie Miskito z gotowanych korzeni kassawy, soku trzciny cukrowej i owoców wyrabiali alkoholowy napój zwany miszla. Pod wpływem wysokiej temperatury powietrza zacier taki zaczynał dość szybko fermentować. Niejednokrotnie fermentację przyspieszano żuciem przez kobiety trzciny cukrowej lub owoców i wypluwaniem przeżutej papki do garnka.
trzemięta - (Espeletia), zwana również espelecją; roślina zielna, rzadziej półkrzew lub drzewo. Występuje w Andach (endemity). W Kolumbii występuje E. grandiflora.
trzęsienie ziemi - Według wierzeń Indian Araucan, trzęsienie ziemi powodowane jest przez cielsko boga Kaikavilo, który szuka chowającej się przed nim dla żartu rusałki Pire-Net.
trzy - Liczba mająca różne znaczenie w indiańskich wierzeniach.
To zadziwiające, jak mało uwagi poświęcają Indianie liczbie trzy, tak przecież ważnej w religiach innych obszarów kulturowych. Być może wynika to z faktu, że mity indiańskie są w większym stopniu powiązane ze zjawiskami naturalnymi, a przecież w przyrodzie liczba trzy oraz jej geometryczny odpowiednik - trójkąt, są o wiele mniej oczywiste i narzucające się niż inne liczby i kształty. W religiach innych obszarów, zwłaszcza szeroko rozumianego Zachodu, dominacja trójki może wynikać z czysto intelektualnych spekulacji czynionych w oderwaniu od środowiska naturalnego.
Jak w większości społeczności plemiennych i u Indian można by oczekiwać reprezentacji liczby trzy w postaci trójpoziomowej wizji świata (niebo - ziemia - podziemia), tak charakterystycznej dla światopoglądu szamanistycznego. Jednak jeśli nawet taki model kosmologiczny występuje w niektórych mitach indiańskich, akcent położony jest raczej na binarną opozycję "ten" i "tamten świat \ światy".
Pojawiająca się w irokeskich mitach trójca dobrych duchów składająca się z sióstr: kukurydzy, fasoli i dyni - jest raczej wyjątkiem wśród plemion indiańskich. Podłoże materialne mitycznych trzech sióstr Indian Iroquois stanowi specyficzna metoda uprawy tych roślin. Są one sadzone na tych samych polach, fasola wspina się po łodygach kukurydzy, dynia zagłusza chwasty i utrzymuje wilgotność gleby - są więc ze sobą ściśle powiązane. Będąc podstawą wyżywienia ta trójka roślin znalazła ważne miejsce w mitologii plemion irokeskich, stanowiąc jednak jeden z nielicznych wyjątków w skali kontynentu.
Bardzo często można znaleźć w mitach indiańskich motyw wielokrotnego powtarzania jakiegoś działania. Bohater mitu zwykle podejmuje cztery próby, z których trzy pierwsze zawodzą, a dopiero czwarta okazuje się skuteczna. Wiele przykładów tego rodzaju motywów mitycznych podaje Levi-Strauss w "Opowieści o rysiu" (zwłaszcza mit plemienia Thompson opowiadający o dziejach Kojota).
Analogiczne przykłady znaleźć można wśród działań rytualnych. Schemat 3 + 1 - czyli trzy nieudane próby wykonania jakiegoś gestu czy działania oraz czwarta skuteczna próba zamykająca daną serię - określa formę wielu indiańskich rytuałów. Ciekawym przykładem zastosowania powyższego schematu jest odprawiony przez szamana Indian Oglala Teton Lakota Sioux, Czarnego Łosia, obrzęd hejoki. Nie był to wprawdzie rytuał w ścisłym sensie tego słowa, bo wykonano go jednorazowo, a rytuał z definicji jest działaniem powtarzalnym, jednakże przy sprzyjających okolicznościach historycznych mógłby się nim stać. Jednym z ważniejszych elementów tego potencjalnego rytuału, stanowiącego realizację jednej z wizji Czarnego Łosia, było zabicie psa. Dokonano tego w następujący sposób: dwóch mężczyzn założyło psu na szyję rzemienną pętlę, którą trzykrotnie pociągnięto delikatnie, a za czwartym razem mocno szarpnięto skręcając psu kark. Tak uśmiercone zwierzę zostało następnie wrzucone do kotła z gotującą się wodą. I znów zastosowany został schemat 3 + 1: po trzykrotnym zakołysaniu za czwartym razem pies został wrzucony do kotła.
Z powyższych przykładów wynika, że trójka traktowana jest przez Indian jako liczba niepełna, jako nieskuteczny i niestabilny fragment reprezentującej pełnię, harmonię i równowagę czwórki.
trzykrotka - (Tradescantia), tradeskancja; bylina z rodziny komelionowatych, pochodząca ze zwrotnikowej Ameryki o długich, zwisających pędach i jajowatych, często barwnych liściach.
Trzykrotka białokwiatowa (T. albiflora) oraz T. flumininensis to rośliny doniczkowe o liściach pod spodem fioletowych, niekiedy paskowanych.
Trzykrotka wirgińska (T. virginica), jest znaną rośliną ozdobną, pochodzącą z południowych stanów USA i Meksyku. Ma ona niebieskie płatki korony, a długie, łańcuszkowate włoski na nitkach pręcików nadają się szczególnie do obserwowania ruchów cytoplazmy wewnątrz żywych komórek roślinnych.
Tsahatsaha - Indianie kolumbijscy.
Tsaina - Indianie z Kolumbii i Brazylii.
Tsiracum - Indianie z Boliwii i Paragwaju.
Tsola - Indianie kolumbijscy.
Tsoloa - Indianie kolumbijscy.
Tsuva Suia
Tubar - Indianie meksykańscy.
Tubara - Indianie kolumbijscy.
Tubichamini - Indianie argentyńscy.
tuberoza - (Polianthes tuberosa); bylina ozdobna (doniczkowa i na kwiaty cięte) z rodziny amarylkowatych, pochodzenia meksykańskiego. Posiada kwiaty lejkowate, woskowo białe, silnie pachnące, w gronach. Z kwiatów otrzymuje się olejki eteryczne używane w przemyśle perfumeryjnym.
Tucana Tacana
Tucani - Indianie wenezuelscy.
Tucano - Indianie brazylijscy.
Tucanugu - Indianie brazylijscy.
Tucape - Indianie wenezuelscy.
Tucapuya - Indianie wenezuelscy.
Tucha - Indianie brazylijscy.
Tuchinaua - Indianie brazylijscy.
Tucuco - Indianie wenezuelscy.
Tucumafed - Indianie brazylijscy.
Tucumano Quechua (argentyńscy)
Tucuna - Indianie brazylijscy znad północnych dopływów Amazonki. Słyną z organizowania fascynujących parad w maskach przedstawiających fantastyczne zwierzęta.
Tucundiapa - Indianie brazylijscy.
Tucuo - Indianie wenezuelscy.
Tucupi - Indianie boliwijscy.
Tucurrique - Indianie kostarykańscy.
Tuei Inemodicama
Tuey Sabela
tuf - Lekka, porowata skała, składająca się głównie z piasku i popiołu wulkanicznego scementowanych spoiwem krzemionkowym, ilastym i in. Materiał budowlany.
W najgłębszych warstwach jaskini Pikimachy leżącej koło Ayacucho (Andy środkowe) odkryto w latach 1969 - 70 artefakty należące do tzw. fazy Paccaicasa. Składały się na nie duże, grubo ciosane narzędzia rdzeniowe o trudnych do rozpoznania cechach obróbki przez człowieka, a datowane na okres 18 000 - 14 000 lat p.n.e. Były to wykonane z tufu wulkanicznego zgrzebła, narzędzia rąbiące oraz narzędzia wnękowe i zębate. Występowały one razem z kośćmi wymarłych zwierząt, takich jak leniwiec olbrzymi i koń.
Tuin - Indianie kolumbijscy.
tujałka - (Salpiglossis Ruiz ety Par.); rośliny z tego rodzaju pochodzą z Chile, Argentyny i Peru. Jest to roślina jednoroczna, sporkewniona z petunią. Pędy ma szorstkie, wzniesione, kruche, łatwo ulegające złamaniom przez wiatr. Liście owalne i sercowate. Kwiaty lejkowate, na długich szypułkach.
T. zatokowa (S. sinuata) wyrasta do 70 cm.
Tujetge Machicui
Tukabatchi - Miasto Indian Creek z terenu dzisiejszej Oklahomy.
tukan - (Ramphastidae); ptak z rzędu dzięciołowych, występujący głównie w tropikalnych lasach dorzecza Amazonki. Skrzydła ich są krótkie a ogon długi. Olbrzymi dziób o piłkowanych brzegach jest dzięki ażurowej konstrukcji bardzo lekki. Jego upierzenie jest bardzo kolorowe. Je owoce i nasiona, a dodatkowo małe zwierzęta. Gnieździ się w dziuplach. Występuje w kilku gatunkach. Największy, Ttoko (Ramphastos toco) ma długość ciała około 60 centymetrów. W upierzeniu dominuje barwa czarna, dodatkowo zaś występuje biała i czerwona.
tukumá - (Astrocaryum tucuma); tukuná to nazwa nadana tej palmie przez Indian Yanoama. Gatunek ten posiada ciernie a jego gałęzie służą tubylcom do umacniania palisad. Ci sami Indianie pozyskują też z tej palmy doskonałe, mocne włókna zwane tukum, których używają do wyrobu sznurków, nici itp.
Tule - Indianie panamscy.
tulipanowiec - (Liriodendron L.); drzewo wschodniej części Ameryki Północnej. Nazwy anglojęzyczne: tulip tree, yellow poplar. Dorasta do 60 m wysokości. Kwiaty ma okazałe, podobne do tulipanów.
Dziś drewno tulipanowca używane jest głównie na meble. Roślina uprawiana jest także w parkach.
Loskiel zanotował, że owoc i kora korzenia tego drzewa były "potężnym indiańskim specyfikiem przeciwko gorączce". Zachodni Indianie, według Hunta, używali nalewki z kory korzenia jako leku powstrzymującego gorączkę, podczas gdy kulki nasienne dawane były dzieciom na wypędzenie robaków. Również jako lek przeciwrobaczny tulipanowiec wykorzystywany był przez współczesnych Indian Catawba, z tym, że służyły im ku temu kawałki korzenia.
Tulumayo - Indianie peruwiańscy.
Tumaco - Indianie kolumbijscy.
Tumanaha Chamacoco
Tumanos - Duch wspierający w wierzeniach Indian Makah. Przyjmował często postać zwierzęcą. O jego przychylność zapobiegał każdy myśliwy polujący na wieloryby, ofiarowując mu w darze pieśni-modlitwy. Modlitwa taka mogła być dziedziczona po ojcu lub dziadku.
Tumapasa - Indianie boliwijscy.
Tumba Tungla
Tumbez - Indianie ekwadorscy.
tumeja - (Toumeya Br. et R.); jedyny gatunek tego rodzaju kaktusów, T. papyracantha (Eng.) Br. et R., jest miniaturową rośliną z płaskimi, giętkimi cierniami, wyglądającymi jak wycięte z papieru.
Tumereha - Indianie paragwajscy.
Tumpi Tumbez
Tumuza - Indianie wenezuelscy.
Tunaca Tunacho
Tunacho - Indianie paragwajscy.
Tunaiana Tonaiena
Tunebo - Indianie kolumbijscy.
Tungla - Indianie nikaraguańscy.
Tunia - Indianie kolumbijscy.
Tunqui - Indianie nikaraguańscy.
Tupac Amaru II - Przywódca powstania Indian andyjskich, które w latach 1780-82 objęło tereny Dolnego i Górnego Peru.
Tupan - Najwyższa istotę w wierzeniach Indian Kaingua, którzy też przypisują jej stworzenie zarówno świata, jaki i wszystkiego co na świecie się znajduje.
Tupancal - Indianie meksykańscy.
Tupari - Indianie brazylijscy.
Tupe - Indianie z Kolumbii i Wenezueli.
Tupi - Indianie brazylijscy.
tupi-guarani - Oddzielna rodzina językowa skupiająca ponad 40 plemion Indian Ameryki Południowej, tworzących, zamieszkujących pierwotnie wybrzeża. Pod naporem Europejczyków rozprzestrzenili się na terenach Brazylii, Boliwii, Peru, Kolumbii i Paragwaju. Niektóre z plemion na terenach Brazylii zostały doszczętnie wyniszczone. Najliczniejsi dziś to Guarani w Paragwaju, mieszkający głównie na wsi.
Tipiguae Tupina
Tupina - Indianie brazylijscy.
Tupinamba - Indianie brazylijscy.
Tupinambarana - Indianie brazylijscy.
Tupinaqui Tupiniquin
Tupiniquin - Indianie brazylijscy.
Tupinqui Tupiniquin
Turamona Toromona
Turbaco - Indianie kolumbijscy.
turbinikarpus - (Turbinicarpus Buxb. ex Bckbg.); rodzaj kaktusów ze środkowego Meksyku, spokrewniony z rodzajem tumeja. Wszystkie kaktusy tego rodzaju są małymi, ale pięknymi roślinami, występującymi w 8 gatunkach.
Turipana - Indianie kolumbijscy.
Turiuara - Indianie brazylijscy.
turkus - Turkus należy do najstarszych znanych kamieni ozdobnych. Już od sześciu tysięcy lat wykorzystuje się go w jubilerstwie i zdobnictwie. Jest on także szeroko stosowany jako materiał rzeźbiarski i grawerski. Często wyrabia się z tego kamienia naszyjniki oraz brosze z wypukłymi płaskorzeźbami, określane nazwą kamee. Płytki z turkusa wykorzystuje się także do układania mozaiki.
Odcień barwy poszczególnych okazów turkusa jest zmienny. Najlepszej jakości kamienie mają charakterystyczną, błękitno-niebieską barwę, ale spotyka się także turkusy zielone lub zielonkawo- czy żółtawo-szare.
Nagromadzenia turkusa spotyka się głównie w klimacie pustynnym. Liczne jego złoża występują w południowo-zachodniej części USA, zwłaszcza w Arizonie, Kalifornii, Kolorado, Nevadzie i Nowym Meksyku. Istniały tam liczne kopalnie turkus, założone przez Indian setki lat przed zabraniem tych ziem przez Europejczyków. Mikroskopijnej wielkości kryształy turkusu znaleziono ponadto w Lynch Station, wirgińskim okręgu Campbell. Turkus występuje także w Argentynie. W Polsce niewielkie jego ilości stwierdzono w okolicach Jordanowa i Grabiny koło Świdnicy na Dolnym Śląsku.
Turkus zapewnia znakomitą ochronę na wszystkich płaszczyznach życia. Wielu Indian wierzyło, że może on ochronić noszącą go przy sobie osobę przed doznaniem krzywdy i niebezpieczeństw. Dawniej wojownicy mocowali go do swoich tarcz by zapewnić sobie ochronę przed razami broni nieprzyjaciela. Używano go jako przedmiotu mocy w licznych obrzędach religijnych, szlifowano na różne kształty jako amulety, ozdabiano nim inne przedmioty. Wiele plemion używało go podczas ceremonii sprowadzania deszczu.
Wśród społeczności prekolumbijskiej Mezoameryki turkus stanowił coś więcej niż tylko nadzwyczaj kosztowną ozdobę. W religii i praktyce społecznej był symbolem życia. Mądre powiedzenia porównywano do drogocennego turkusu i ten kamień szlachetny stał się oznaką społecznej nobilitacji a jego popularność przewyższała powodzenie innych kamieni.
Obfitość znalezionego w Mezoameryce turkusu jest interesującym zagadnieniem dla badaczy tego regionu gdyż na obszarach przylegających bezpośrednio do Mezoameryki nie ma kopalń tego szlachetnego minerału. Jedyne większe jego złoża znajdują się dalej -na północy, w regionie Południowego Zachodu Stanów Zjednoczonych i w sąsiadujących z nim, wysuniętych najbardziej na północ, terytoriach dzisiejszego Meksyku. W Ameryce Północnej wszystkie w zasadzie złoża turkusowe ciągną się wielkim łukiem od Kalifornii po Kolorado. Czyżby zatem Mezoamerykanie rozwijali wymianę z Indianami z Południowego Zachodu specjalnie po to, by otrzymać od nich kamień symbolicznie uznany za równie cenny jak woda?
Tradycyjna nauka dość długo utrzymywała, że między obydwoma regionami dochodziło, w najlepszym razie, do przypadkowych kontaktów. Najnowsze badania archeologiczne wykazały jednak, iż rozwijał się tutaj wysoce zorganizowany, formalny system wymiany towarowej. Szczególnych dowodów potwierdzających istnienie systematycznych kontaktów dostarcza właśnie cieszący się wówczas popytem turkus, który zachował się w dobrym stanie w ziemi. Okazuje się także, że połączenia komunikacyjne związane początkowo z wymianą towarową doprowadziły do obustronnej wymiany kulturowej. Znaleziska archeologiczne dowodzą iż to właśnie region Mezoameryki silnie wpłynął na społeczny rozwój Południowego Zachodu. Indianie z tego obszaru, podobnie jak Mezoamerykanie, zaczęli z czasem traktować turkus nie tylko jako nadający się do sprzedania surowiec, lecz również jako symbol związany z religią.
Aby udowodnić, że w starożytności prowadzono systematyczną wymianę turkusu, należy wykazać, że surowiec pochodzący ze złóż w jednym geograficznym regionie jest identyczny z obrobionym kamieniem znalezionym w drugim. Metodami archeologicznymi pozyskano do tej pory ponad milion ułamków turkusu pochodzących z Południowego Zachodu i Mezoameryki. Ich analiza chemiczna pozwala badaczom na określenie, czy jeden z ułamków jest podobny do drugiego, nawet wtedy, gdy chodzi o wyroby turkusowe znajdowane na odległych od siebie stanowiskach lub odkopane w warstwach należących do różnych okresów chronologicznych.
Najwcześniejsze użycie turkusu w Mezoameryce datuje się około 600 roku p.n.e. Rosa Reina z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii w Meksyku znalazła fragmenty turkusu z tego okresu w pochówkach w pobliżu Mezcali, w stanie Guerrero. Bardzo rzadkie okazy - z około 300 roku p.n.e. pozyskano z grobów szybowych w okolicach Teuchtitlan w stanie Jalisko. W rzeczywistości jednak Mezoamerykanie zaczęli doceniać turkus z chwilą powstania wysoko rozwiniętych kultur. Przypuszcza się, że okolice Chalchihuites w stanie Zacatecas stały się pierwszym regionem w Mezoameryce, gdzie obrabiano wielkie ilości turkusów w połowie okresu klasycznego (100-900 roku n.e.).
Około 600 roku n.e. społeczności zamieszkujące tereny północno-zachodnie Mezoameryki przeżywały okres rozkwitu, eksploatując metodami ekstensywnymi pobliskie złoża malachitu, lazurytu, rogowca, cynobru, hematytu i - być może - tamtejszej miedzi. Ślady ekstensywnej obróbki turkusu pochodzą z około 700 roku n.e. w tym to okresie mieszkańcy największego centrum obrzędowego Alta Visa zaczęli importować w ogromnych ilościach nie obrobiony jeszcze turkus. Analiza metodą aktywacji neutronowej doprowadziła badaczy do wniosku, iż to region Cerrillos w stanie Nowy Meksyk był największym źródłem zaopatrzenia w ten surowiec. Na potwierdzenie tego, znaleziono w Alta Vista największy, jak dotąd, warsztat obróbki turkusu w Ameryce Północnej. Turkus był przeznaczony przede wszystkim do celów obrzędowych: w okazałych pochówkach pozostawiano obrączki, paciorki, wisiorki oraz dyski z ułożonymi mozaikami. Krawędzie kamyków, z których układano mozaiki, były okantowane. Technika ta była istotną dla uzyskania twardości całej mozaiki oraz wywołania wrażenia starannego jej wykończenia. Linia, która powstaje na złączach pomiędzy dwoma przylegającymi i okantowanymi kamykami jest tak delikatna, że nie widać jej nawet przy bliższym oglądaniu. Kamyki przyklejano do drewnianego spodu za pomocą specjalnej mieszanki chaute, składającej się z węgli drzewnych i oleju z nasion chia. Mieszankę tę kładziono na spód kamyków. Resztki zaś pyłu znalezionego pod kamykami pochodzą ze zmielonego krzemionkowego ścierniwa; można zatem sądzić, że rzemieślnicy stosowali je przy okantowywaniu krawędzi, obtaczaniu i polerowaniu kamyków.
Oprócz obrobionych przedmiotów archeolodzy znaleźli w Alta Vista olbrzymie składowisko odpadów turkusowych. Natrafiono tam na materiały świadczące o tym, że obrabianie turkusu przekraczało lokalne możliwości przetwórcze i z tego powodu składowano znaczne jego ilości. Prawdopodobnie trzymano tę nadwyżkę w zapasie, licząc na wysłanie produkcji gdzieś dalej. Można przypuszczać, że ich odbiorcami były w okresie klasycznym Teotihuacan i Cholula. Chociaż w żadnym z wymienionych nie znaleziono wielu artefaktów z turkusu, to samo istnienie pochówków ludzi o wysokim statusie społecznym - a więc miejsc, gdzie znajduje się turkus - może zmienić tę sytuację. Miejsca te nie były jednak eksplorowane według standardów archeologicznych.
Kolejna, dobrze udokumentowana epoka stosowania turkusu, przypada w Mezoameryce na okres późno klasyczny (około 700-900 roku) i wczesny okres poklasyczny ( 900-1200 rok). Wtedy to kamień zaczął być używany w całej Mezoameryce. Także ludy zamieszkujące Południowy Zachód Stanów Zjednoczonych, a zwłaszcza okolice Chaco Canyon, zaczęły korzystać z turkusu, aczkolwiek w niewielkim jeszcze stopniu. Ciągle bowiem przeważało eksploatowanie złóż i wysyłanie surowca do Mezoameryki.
Natomiast niezwykły rozwój, jaki miał miejsce w Chaco Canyon w okresie osadnictwa Anasazi, datujący się od okresu Pueblo II (około 1050-1180 roku), świadczy już o oddziaływaniu, jakie Mezoameryka i Południowy Zachód wywierały na siebie dzięki wymianie turkusu. Wtedy to z niewielkich wiosek porozrzucanych na wyżynie Kolorado bardzo szybko rozwinęły się w rejonie Chaco Canyon wysoce zróżnicowane i o złożonej strukturze nowe społeczności. Pojawienie się wielkich aglomeracji składających się z nie znanych dotąd budowli, wzniesionych za pomocą nowatorskich technik budowlanych, sugeruje, iż powstało społeczeństwo o zorganizowanej strukturze politycznej i organizacji ekonomicznej. Chodziło tu nie tylko o nowatorska architekturę, lecz przede wszystkim o to, że technologie importowano z Mezoameryki. Przejawia się to zwłaszcza w technice wypełniania wnętrz murów rumoszem skalnym, a także w oblicowaniu powierzchni kamieni stanowiących część zewnętrzną murów. Można to obserwować zarówno na wielu stanowiskach w samym Chaco Canyon, jak i w konstrukcji dwóch tarasów wzniesionych przed Pueblo Bonito.
I tak rejon Chaco Canyon charakteryzuje się największymi zasobami znalezisk przedmiotów wykonanych z turkusu. Jonathan Reyman, antropolog ze Stanowego Uniwersytetu Illinois szacuje, że dotychczas znaleziono około 500 tysięcy fragmentów wyrobów turkusowych. W ocenie W. Jamesa Judge'a z Południowego Uniwersytetu Metodystycznego jest ich mniej - około 200 tysięcy. Ale nie jest ważne, która z podanych liczb jest dokładniejsza, obie są wystarczająco duże. W szczytowym rozwoju kulturowego (około 975-1130) użycie na Południowym Zachodzie w celach obrzędowych turkusu, spotykanego głównie w wybudowanych pochówkach i wielkich kiwach ( budowlach ceremonialnych), było o wiele częstsze niż w poprzednich okresach. Jedynie Alta Vista jest przykładem świadczącym o wcześniejszym wykorzystywaniu turkusu na podobną skalę.
W wyżej zaznaczonym okresie większość turkusu nadal pochodzi z, Cerrillos, ale znano także inne złoża. Wiele okantowanych kamyków wykonano według ujednoliconych wzorów. Ponieważ standaryzacja wyrobów i ich okantowywanie także należą do wynalazków mezoamerykańskich (prawdopodobnie wywodzących się z Alta Vista), przeto ich pojawienie się na Południowym Zachodzie jest kolejną oznaką istnienia wzajemnych kontaktów.
Wydaje się że - oprócz stosowania turkusu w celu podkreślenia wagi pewnych ceremonii - ludność Chaco Canyon sprawowała też kontrolę nad dystrybucją tego kamienia. David H. Snow z Muzeum Nowego Meksyku, jeden z pionierów badań nad turkusem na Południowym Zachodzie, szczegółowo przedstawił w jaki sposób Chaco Canyon stało się jedynym ośrodkiem w którym zajmowano się wydobyciem tego kamienia. Stwierdził on, że system pozyskiwania surowca był praktycznie zmonopolizowany przez Chaco Canyon. Analiza neutronowa wykazała bezpośredni związek między turkusem z Chaco Canyon a turkusem odnalezionym na innych stanowiskach Południowego Zachodu (dolina Tuscon i Snaketown w stanie Arizona). Prawdopodobnie turkus mezoamerykański pochodził prosto z kanionu. Turkus użyty do wyrobu artefaktów znalezionych na różnych stanowiskach w północnym Meksyku (Guasave w stanie Sinaloa, Las Cuevas i Zacoalco w stanie Jalisco i rejon Ixtlan del Rio w stanie Nayarit) odpowiada właściwościom turkusu znalezionego w Chaco Canyon i wywodzącego się ze złóż w Cerrillos.
Rozmieszczenie stanowisk wyrobów turkusowych pochodzących ze szczytowego okresu rozwoju kultur w Chaco Canyon jest powiązane z innym jeszcze procesem. Otóż po wprowadzeniu technologii polegających na okantowywaniu krawędzi i ujednoliceniu wymiarów kamyków przeznaczonych do ułożenia mozaik, Południowy Zachód przestał eksportować duże ilości surowca w kierunku Mezoameryki. Zamiast tego społeczności Południowego Zachodu dokonywały obróbki na miejscu. Pozyskanie surowca i jego obróbka na miejscu są, być może, pierwszą oznaką włączenia Południowego Zachodu w mezoamerykański system wymiany towarowej; ten proces z czasem uległ intensyfikacji.
Wydaje się, że Chaco Canyon utraciło monopol na gospodarowanie turkusem w XII stuleciu. Prawdopodobnie ten fakt przyczynił się do upadku społeczności Chaco. Pod koniec XII wieku w regionie Anasazi zaczęły dominować inne ośrodki, takie jak Aztec w Nowym Meksyku. David R. Wilcox z Muzeum Północnej Arizony zauważył, że chociaż przetrwał mechanizm pozyskiwania i wymiany turkusu, to żaden inny ośrodek nie mógł przejąć roli Chco Canyon w ogólnym systemie wymiany towarowej.
W XIII wieku zapotrzebowanie na ten surowiec w Mezoameryce nadal rosło.
Obok wzrostu zapotrzebowania na turkus w Mezoameryce obserwuje się też zmianę w sposobie jego użytkowania na Południowym Zachodzie. Otóż turkus, który przedtem był niemal wyłącznie własnością rządzących elit, stał się teraz dostępny dla ludzi o niższym statusie społecznym. Od tego momentu definitywnie przeminęła epoka występowania wyrobów turkusowych ograniczona wyłącznie do kilku jedynie miejscowości. Kiedy przełamano monopol Chaco Canyon, na Południowym Zachodzie zaczęto turkus wykorzystywać w inny sposób.
Wzrastające zapotrzebowanie na ten surowiec na Południowym Zachodzie stworzyło dodatkowe problemy związane z jego pozyskiwaniem. Aby sprostać łącznym problemom mezoamerykańskim i południowo-zachodnim, musiano w ciągu XIII wieku odkryć nowe złoża. Ten pierwszy, wielki okres kopalnictwa turkusu, zainicjował gorączkę, być może porównywalną tylko z podobną gorączką turkusową, jaka miała miejsce po II wojnie światowej. Charles C. Di Peso z Fundacji Amerykańsko-Indiańskiej, który prowadził badania w mezoamerykańskim centrum urbanistycznym w Casas Grandes (Chihuahua), położonym bezpośrednio poniżej granicy Meksyku ze stanem Nowy Meksyk, zlokalizował wyroby turkusowe pochodzące z nowych złóż znajdujących się na pustyni Mojave, w południowej części stanu Newada (południowo-zachodni kraniec stanu Nowy Meksyk). Eksploatowano turkus również w "niezniszczalnym" rejonie Cerrillos. Osada w Casas Grandes stanowiła jeden z portów przeładunkowych, gdzie przygotowywano turkus przeznaczony na wciąż rozwijający się rynek mezoamerykański.
Wzmożony przepływ turkusu spowodował rozmaite perturbacje wśród społeczności zamieszkujących wzdłuż szlaków handlowych między Południowym Zachodem a Mezoameryką. Wiele z nich zaczęło się bogacić, kiedy tylko objęły nadzór nad handlem. Tak to w późniejszym okresie poklasycznym powstało państwo Tarasków w zachodnim Meksyku. Państwo to "usadowiło się" w poprzek szlaku handlowego, biegnącego wzdłuż wybrzeży Pacyfiku; był to szlak najdogodniejszy dla handlu turkusem. Większość kupców podróżujących w pobliżu północnych granic Mezoameryki nie miała żadnych problemów, transportując towar wzdłuż wybrzeża. Ale Taraskowie postanowili zablokować ten szlak i tym samym uzyskać nad nim kontrolę. Helen P. Pollard z Uniwersytetu Stanowego Michigan sugeruje, iż taraskańscy kupcy, będący pod opieką władców, nie zajmowali się handlem turkusami. Jednak znaleziska licznych luksusowych wyrobów z turkusu w czasie prac wykopaliskowych na wielu stanowiskach (na przykład w Tzintzuntzan, stolicy Tarasków w obecnym stanie Michoacan), dobitnie świadczą o wysokiej wartości, jaką ów kamień szlachetny miał w tamtejszym społeczeństwie. Także inne, mniejsze państwa rozwijały się wzdłuż wybrzeża Pacyfiku i prawdopodobnie tez miały swój udział w tym handlu.
Mimo to szlak handlowy, biegnący wzdłuż wybrzeża, przetrwał. Stało się tak dlatego, iż wiódł on wzdłuż gęsto zaludnionych terenów a ich mieszkańcom zależało na jego utrzymaniu. Naturalnie istotna była odległość pomiędzy środkowym Meksykiem a północno-zachodnimi peryferiami, ale towary część drogi mogły przebyć wodą. Tym to właśnie szlakiem podążył w 1540 roku Coronado i dotarł do Południowego Zachodu Stanów Zjednoczonych i przyległych doń Nizin Prerii.
Drugi, biegnący wewnątrz kontynentu, szlak lepiej spełniał wymagania kupców ze środkowego Meksyku. Prowadził on w kierunku północno-zachodnim wzdłuż wschodniego skraju Sierra Madre Occidental poprzez tereny o słabym zaludnieniu i pozbawione naturalnych przeszkód. Wadą tego szlaku było to, że był on dłuższy od poprzedniego; podróże utrudniały też liczne pustynie a ponadto, aby był przejezdny, wymagał ciągłego doglądania.
Inne szlaki, o których mówią dokumenty, znajdowały się na południu. Jeden z nich łączył Środkowy Meksyk i wyżyny Gwatemali (utrzymywany w celu pozyskiwania jadeitu i upierzenia quetzala), drugi przebiegał od Środkowego Meksyku do kolonii początków (wędrujących kupców) w Xoconusco, gdzie uprawiano kakaowce. Oba szlaki liczyły wiele setek kilometrów, przebiegając przez obszary o gęstym zaludnieniu, których mieszkańcy stopniowo byli uzależnieni od władców Indian Mexica.
Kiedy wzrósł popyt na turkus, powstały nowe drogi handlowe. Źródła etnohistoryczne z okresu podboju Meksyku przez Hiszpanów mówią, że kamień ten docierał do centrum kraju dwiema drogami: z prowincji Quiauhteopan i Yoaltepec (leżących wprost na południe od Środkowego Meksyku, obok wybrzeży Pacyfiku), oraz z Tuchipa, położonej na obszarze wpływów huasteckich, blisko wybrzeży Zatoki Meksykańskiej. Po przestudiowaniu Kodeksu Mendozy, Frances F. Berdan z Uniwersytetu Stanu Kalifornia i Patricia R. Anawalt z Muzeum Historii Kultury, doszły do wniosku, że turkus docierający do Środkowego Meksyku tymi dwiema drogami był przeważnie już wcześniej obrobiony. Ponieważ jednak w żadnym z tych regionów nie znaleziono lokalnych złóż, przeto wymienione prowincje musiały pośredniczyć w spedycji.
Prowincje te były zobowiązane do gromadzenia turkusu, ponieważ wymagał tego trybut ustanowiony przez Indian Mexica. Prawdopodobnie najpierw nałożono go na handlarzy podróżujących przez Tuchipa. Z Kodeksu wynika, iż ta właśnie prowincja w ciągu roku musiała dostarczyć władcy Indian Mexica nie mniej niż dwie okrągłe mozaiki wykonane z "małych, turkusowych kamyków" i jeden sznurek turkusowych paciorków. Część turkusu mogła dostać się do Tuchipa z wyrobisk położonych w pobliżu concepcion del Oro/Mazapil, na granicy między stanami Zacatecas a Coahuila. Hipoteza ta tłumaczy przyczyny znalezienia fragmentów ceramiki huasteckiej we wspomnianych wyrobiskach.
Kupcy działający na szlaku wiodącym z Tuchipa w rejon Południowego Zachodu magli w zamian za turkusy dostarczać muszle z Zatoki Meksykańskiej. Świadczyłyby o tym znaleziska charakterystycznych muszli na niektórych stanowiskach archeologicznych Południowego Zachodu, datowanych na późny okres poklasyczny.
Jak się wydaje, nawet wrogie sobie państwa zezwalały kupcom handlującym turkusem na przekraczanie swoich granic. Nawet wówczas, gdy Indianie Mexica ze Środkowego Meksyku pozostawali w stanie wojny z Taraskami, otrzymywali duże ilości turkusu. Co więcej - turkus wystawiano na sprzedaż na wielkim targowisku w "bliźniaczym" mieście Tenochtitlanu - Tlatelolco. Sprzedaż odbywała się prawdopodobnie poza kontrolą państwa. Należy pamiętać, że potrzeby religijne wpływały na popyt; wykonywano bowiem głównie mozaiki ze scenami o znaczeniu rytualnym, które następnie były wykorzystywane podczas różnych obrzędów.
Analiza ewolucji społecznej i rekonstrukcja istniejących szlaków handlowych nie stanowią bynajmniej jedynych zjawisk umożliwiających ocenę zapotrzebowania na turkus w okresie prekolumbijski. Wiele wyjaśniają również studia nad wyrobiskami i technikami stosowanymi w procesie pozyskiwania tego kamienia szlachetnego. I tak zlokalizowanych zostało 120 poszczególnych wyrobisk w obrębie 28 regionów występowania tego surowca. Ponieważ starsze opisy pochodzące z przełomu XIX i XX wieku udokumentowały istnienie o wiele większej liczby wyrobisk, być może trzeba przyjąć, że było ich kilkaset. Współczesne kopalnictwo zatarło jednak dawne ślady.
Sama eksploatacja turkusu musiała być swoistym wyzwaniem dla górników. Surowiec ten występuje w twardych skałach, zatem wyizolowanie z nich kamienia szlachetnego jest żmudne i czasochłonne. J. E. Pogue w swym klasycznym dziele zatytułowanym "The Turquois" podaje, że przy licach ścian rozpalano ogniska po to, aby ogrzać skałę. Następnie spryskiwano jej powierzchnię wodą, co powodowało, że pękała, otwierając tym samym dostęp do żył zawierających turkus. Ten sposób pozyskiwania surowca wymagał oczywiście zgromadzenia odpowiedniej ilości wody i drzewa na opał. Konstrukcja większości kopalń była zupełnie prosta. Jest jedynie kilka udokumentowanych przykładów kompleksowego drążenia komór - na przykład w rejonie Chalchihuites.
Zamiast drążenia komór z początku eksploatowano złoża bliskie powierzchni, kopiąc proste doły i jamy. Właściwe kopalnie pojawiają się w chwili, gdy wyczerpane zostają złoża dostępne w płytkich wykopach. Większość z nich składa się z prostych, szybowych komór. Przykładami są tutaj kopalnie w kompleksie Hachita w stanie Nowy Meksyk. Czasem jednakże rozszerzano je, tworząc duże jamy o otwartym przodku. Wykop w Mount Chalchihuitl w rejonie kopalń Cerrillos w Nowym Meksyku oraz pole górnicze Toltec na Pustyni Mojave są z pewnością najlepiej udokumentowane i najbardziej znane.
Młoty odkryte w starych kopalniach są bardzo prostymi narzędziami. Najpowszechniejsze były młoty o wadze około 8,5 kilograma i o podwójnym obuchu. Ich ciężar był znaczny, a odkryte ślady działalności górniczej mówią o wielkim poświęceniu z jakim pracowali prekolumbijscy górnicy. Świadczyłoby to o niezmiernej wartości, jaką musiał stanowić wykopany turkus.
Mieszczące się w Londynie Muzeum Brytyjskie posiada w swoich zbiorach kolekcję wykonanych z turkusu mozaik i rytualnych masek Indian Mexica. W większości są to wykładane turkusem czaszki. Jeśli prawdą jest, że niektóre z nich wchodziły w skład daru ofiarowanego Cortezowi w roku 1519 przez Montezumę - to one właśnie były pierwszymi okazami sztuki meksykańskiej jakie oglądały oczy Europejczyków.
Inną, bogato zdobioną turkusami czaszkę znaleziono w Monte Alban. Turkusami wysadzana też była maska Tlaloca, boga deszczu. Znany jest też przykład tarczy Misteków, również wysadzanej turkusami. Indianie Mexica z Ameryki Środkowej stosowali turkus w sztuce figuratywnej do wyobrażania "węża słonecznego" (Słońca), który przepędzał wszystkie inne gwiazdy z nieba w godzinach dziennych. Wierzono, że kamień ten stanowi skuteczną ochronę przed ukąszeniem jadowitych węży i poprawia odwagę w bitwie. Bóg ognia, trawy i turkusów Indian Mexica nosił imię Xiuhtecuhtli, czyli Pan Roku. Insygnium zaś ich innego boga, Huitzilopochtli, był xiuhcoatl (sziukoatl) czyli wąż z turkusów (turkusowy) będący zarazem symbolem ognia ziemskiego i niebiańskiego, czyli promieni słonecznych.
Z turkusów wspaniałe mozaiki wykonywali Mistekowie. Krążki zdobione mozaiką z turkusów pozostawili po sobie Toltecy. Dawni Meksykanie mozaiką turkusową ozdabiali też czasem drewniane rękojeści noży ofiarnych.
Indianie Maja okaleczali sobie zęby po to tylko aby plombować je turkusami.
Chorzy na febrę Indianie Chibcha, oraz ich ciężarne kobiety, składały turkusy w ofierze jednemu ze swoich bogów o imieniu Chibchachum.
Gdy hiszpańscy najeźdźcy żądali od Indian meksykańskich drogocennych przedmiotów, ci ofiarowali im jadeit i turkusy, gdyż były to właśnie dla nich najbardziej wartościowe minerały, o czym też znamiennie świadczy to, co powiedział sam Montezuma do swoich książąt, kładąc przed nimi wykonane z tych kamieni naszyjniki:
- Podziwialiśmy niebieskie turkusy. Mają być dobrze strzeżone. Skarbnicy będą ich dobrze strzec. Jeżeli dopuszczą, aby cokolwiek zginęło, domy ich zostaną zabrane i zabrane będą ich dzieci, nawet te, które znajdują się jeszcze w łonie matki.
Wśród darów ofiarowanych przez Montezumę białym najeźdźcom znalazły się m.in.:
- maska węża wyłożona turkusami
- zwierciadło, jakie tancerze zawieszają sobie na plecach, ozdobione piórami quetzala i będące "mozaiką z turkusów, turkusami inkrustowane i turkusami nabijane"
- jeden miotacz oszczepów ozdobiony turkusami: "cały z turkusów, z głowami wężów"
- osobista laska Montezumy w kształcie węża ozdobiona mozaiką z turkusów
- zausznice z turkusów, okrągłe, ozdobione wisiorem z muszli i złota.
W 1890 roku Indianie Zuni zaczęli oprawiać turkusy w srebro i dzisiaj nie ma już w ich rejonie kulturalnym żadnych ozdób indiańskich bez tego ulubionego kamienia. Często też wprawiają oni setki maleńkich kawałków turkusa w srebrny podkład, podobny do filigranu.
Indianie Navaho kojarzą turkus z Górą Południa, czyli z Mount Taylor, stojącą w pobliżu Grants w Nowym Meksyku. Łączą go też z mocą planowania. Jest on też dla nich kamieniem miłości i szczęścia.
W starożytności powiadano, że ręka, która nosi turkus nigdy nie zbiednieje.
Wiele magicznych właściwości przypisywanych turkusom bierze się ze zdolności kamienia do zmiany barwy. Niektórzy ludzie wierzą, że turkus blaknie, kiedy jego właścicielowi zagraża niebezpieczeństwo lub jakaś ukryta choroba. W Europie, w średniowieczu, turkusem obdarowywali się zakochani, gdyż wierzono, że kamień ten ściemnieje, jeśli nosząca go osoba okaże się niewierną.
Pomocny przy chorobach uszu, nosa i gardła. Przydatny osobom urodzonym 6 i 15 dnia każdego miesiąca.
Kamień ten wspiera uzdrawianie i przywracanie siły a także posiadane już zdolności uzdrawiania innych. Jest dobrze chroniącym kamieniem uzdrawiającym, naturalnym lekiem pomagającym nam zrozumieć misterium życia wszechświata. Takie jego zrozumienie pomóc może nam uniknięcia niebezpieczeństwa choroby.
Według współczesnego kalendarza, pierwszy miesiąc roku Indian Maja rozpoczynał się 2 lutego i trwał do dnia 21 tegoż 19 miesiąca. Indianie Maja okres ten nazywali Pop, co w ich języku oznaczało "wstrzymanie wód". Bóstwem opiekuńczym ludzi urodzonych w tym okresie była bogini wody, której imię w modlitwach i tekstach religijnych tłumaczono jako Ta, Która Ma Suknię z Drogich Kamieni. W kręgu zodiakalnym dniom tym patronował właśnie turkus z którym to Indianie Maja wiązali rozliczne wierzenia. Był on amuletem pomocnym w sprawach miłosnych, chronił od śmierci w falach rzek i jezior, zapewniał zyski ludziom mającym zajęcia związane z wodą - żeglarzom, rybakom, przewoźnikom.
Jak twierdzili zajmujący się astrologią kapłani Indian Maja - ludzie urodzeni w okresie Turkusu mieli odznaczać się bardzo pozytywnym i zgodnym charakterem. Dobrzy, sprawiedliwi, życzliwi wobec innych, uczynni, odgrywają często opatrznościową rolę nie tylko w życiu rodziny i krewnych, lecz także w gronie przyjaciół i znajomych. Zdarza się często, że dobroci i bezinteresowności Turkusów doświadczają także ludzie im obcy.
W swoim sposobie bycia, tak mężczyźni jak i kobiety, mają wiele cech sympatycznych - są uprzejmi, dyskretni nie lubią dominować nad drugimi, zachowują się z naturalnym wdziękiem i prostotą jednającą im sympatię otoczenia.
Uczciwi i prostolinijni w postępowaniu nie znoszą krętych dróg, oszustw i kłamstw - tak w małych jak i poważnych sprawach. Indianie Maja uważają, że tylko ludziom urodzonym w okresie Turkusu można powierzać klucze do publicznych skarbców, czynić ich zarządzającymi cudzym majątkiem, mianować opiekunami osieroconych.
W sprawach uczuciowych Turkusom przypisywano wiele subtelności i delikatności, acz rzadko kiedy ludzie ci obdarzeni byli bardziej gorącym temperamentem. Mając wiele przyjaciół i będąc dobrze nastawionym do otoczenia człowiek-Turkus niekoniecznie łatwo angażował się uczuciowo. Zdobyć miłość Turkusów płci obojga było (zdaniem astrologów epoki Indian Maja) niełatwo, lecz kiedy ludzie ci raz zadeklarowali swoje uczucia do kogoś - były one wierne i stałe.
Jako rodzice (tak mężczyźni jak i kobiety) kochają swoje dzieci miłością pełną oddania, chociaż nie robią tego w sposób zachłanny. Szanują ich indywidualność i nie starają się narzucać im swojej woli. Wobec dzieci starszych zachowują sposób bycia raczej dobrych przyjaciół i doradców niż patriarchalnych rodziców.
Turkusy często odznaczają się zdolnościami do nauki - już w dzieciństwie zwracają uwagę bystrością, dobrą pamięcią, łatwością w przyswajaniu sobie wiedzy. Mają zdolności różnego rodzaju. Najczęściej wybierają zawód w którym można być pomocnym innym ludziom.
Jako gospodarze domów są wobec przybyszów gościnni i hojni, nie są wyrachowani, nie oczekują wdzięczności za oddane przysługi. Nie przywiązują też i wielkiej uwagi do spraw materialnych, aczkolwiek zdarza się, że potrafią rozsądnie zarządzać posiadanymi dobrami, a nawet je pomnażać.
Lubią podróże, wszystko co nowe i ciekawe, nie obawiają się niewygód i trudów związanych z poznawaniem nowych miejsc. Łatwo nawiązują kontakty z cudzoziemcami. Niektórzy mają pewne zdolności manualne, czasem nawet artystyczne, a wszyscy - poczucie estetyki i piękna.
Są wśród nich miłośnicy przyrody i przyjaciele zwierząt. Nierzadko pod wpływem tego kamienia radzą się ludzie profesjonalnie niejako zajmujący się zwierzętami mający dla istot czworonożnych wiele dobroci i współczucia.
Mocne zdrowie nierzadko jest spotykaną cechą Turkusów, chociaż nie lubią się skarżyć i opowiadać o swych dolegliwościach. W ogóle osoby te nie chcą zasmucać otoczenia swoimi kłopotami czy też złymi nastrojami - to raczej oni wysłuchują zwierzeń innych okazując im współczucie i służąc nie tylko dobrą radą, lecz i realną pomocą.
Szczęśliwy ten, kto zyskał prawdziwą przyjaźń Turkusa - zawsze może na niego liczyć jako na niezawodnego przyjaciela.
Pani Ewa Katarzyna Tabis w swojej pracy zatytułowanej "Lecznicza energia kamieni" w taki oto sposób opisuje turkus;
"Turkus ulega przefarbowaniu, kiedy jego właściciel jest chory. Kamień ten jest wyśmienitą ochroną; czasami poświęca się właścicielowi dla jego dobra i pęka, aby zapobiec i ostrzec przed niebezpieczeństwem. Posiada silne właściwości lecznicze. Stosuje się go w przypadku leczenia wszystkich chorób, a w szczególności bólów głowy, oczu, dla wzmocnienia serca, płuc i gardła. Dzięki jego właściwościom, organizm lepiej przyswaja sole mineralne i białka.
Promienny błękit turkusu proponuje nam ochronę i uczy nas rozpoznawać piękno, a także integrować je w naszej istocie. Ten symbol nieba daruje czystość myśli i prowadzi prosto ku mądrości. Pobudza siły kreacji, wyobraźni i daje zrozumienie praw Natury. Turkus chroni przed negatywnymi wibracjami.
21 czerwca, 1989 roku, w warszawskim Muzeum Ziemi Polskiej Akademii Nauk otwarto wystawę tradycyjnych ozdób i współczesnej biżuterii Indian Ameryki Północnej zatytułowaną "Magia turkusu".
turmalin - Turmalin jest nazwą całej grupy minerałów o analogicznym składzie chemicznym. Tworzy podłużne kryształy o przekroju trójkąta, prążkowane wzdłuż ścian, lekko zaokrąglone. Zazwyczaj turmaliny są czarne, ale bywają tez niebieskie, różowe i zielone. Czasami kryształ może być dwukolorowy. Niektóre odmiany są kamieniami półszlachetnymi, inne bywają używane w przemyśle. Turmalin o przezroczystym i wyraźnym kolorze poszukiwany jest jako surowiec do wyrobów jubilerskich i ozdobnych. Jego właściwości elektryczne czynią z niego idealny materiał stosowany w precyzyjnych czujnikach mierzenia ciśnienia a także jako izolatory (okrycie) baterii elektrycznych.
Turmalin tworzy się w granitach i pegmatytach, czyli w skałach magmowych, a także w skałach metamorficznych, czyli przeobrażonych pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia.
Najsłynniejsze wystąpienia turmalinu bezbarwnego (achroitu) znajdują się w Brazylii i w Kalifornii (USA). W USA (rejon Pala w Kalifornii), Kanadzie i Meksyku występuje jego inna odmiana - rubellit. Brazylia jest ponadto ojczyzną zielonych odmian turmalinów, które występują głównie w pegmatytach oraz niekiedy w żyłach kwarcowych. Najbogatsze stanowiska występują we wschodniej części stanu Minas Gerais. Barwy wydobywanych tutaj turmalinów nie zawsze są stałe. Określane one są też różnymi nazwami handlowymi, jak np. "brazylijskie szmaragdy", "brazylijskie chryzolity".
Turmalin zawiera m.in. bor, żelazo, lit, magnez, krzem, potas i sód. Dzięki tym pierwiastkom utrzymuje dobrą pamięć, leczy zapalenia gardła, utrzymuje zdrowe zęby, kości, paznokcie i włosy. Może być użyty w przypadku niedowagi, bądź nadwagi.
Turmalin zielony w swojej różnorodności czyści drogi nerwowe, uwalnia od obciążeń i zmęczenia. Znosi blokady w okolicy serca, pomaga przy przeziębieniach i zapaleniach, a także działa harmonizująco na krążenie krwi.
Zielony turmalin uwalnia od blokad i zatorów w myśleniu i dzięki temu ułatwia obchodzenie się z innymi ludźmi. Zmiana starego sposobu myślenia otwiera przestrzeń dla twórczości i nowych celów.
Turricia Suerre
Turrin - Indianie kostarykańscy.
Turriu Turrin
Turuaco - Turbaco
Turuara Turiuara
Turucaca - Indianie kostarykańscy.
Tuscarora - Na początku XVII wieku liczebność ich szacowano na ok. 15000 osób.
W pierwszych latach XVIII wieku generał nadzorujący Indian Tuscarora w Północnej Karolinie powiedział:
"Patrzymy na nich z pogardą i lekceważeniem uważając ich za coś odrobinę lepszego od zwierząt w ludzkiej postaci, kiedy sami ze swą religią i wychowaniem posiadamy więcej zwyrodnień aniżeli oni."
Wielką wojnę przeciwko Anglikom rozpoczęło plemię Tuscarora w Północnej Karolinie, które w roku 1711 skupiło wokół siebie pomniejsze plemiona i w nagłym i niespodziewanym ataku wyrządziło kolonii wiele szkód. Setki kolonistów podły pod ciosami tomahawków. Ale znowu powtórzyła się historia poprzednich wojen. Połączone wojska kilku kolonii pokonały Indian w decydującej bitwie, dzięki przewadze liczebnej i lepszemu uzbrojeniu. Pobici Indianie Tuscarora, wypędzeni ze swych dawnych siedzib, opuścili Karolinę i przenieśli się w roku 1714 na północ, gdzie zostali przyjęci przez Ligę Indian Iroquois.
W rok później mieszkające w Południowej Karolinie plemię Yamassee, które przedtem wspierało Indian Tuscarora, rozpoczęło śmiertelną walkę o swe prawa.
Zachował się z tego mniej więcej okresu graniczący już być może z legendą opis sposobów prowadzenia walki przez Indian Tuscarora. Oto handlarz Calhoun, przebywający z grupą pomocników w samotnej wiosce Indian Tuscarora na północny wschód od forty Pitt, został nagle w nocy zbudzony przez wodza. zaspany handlarz szybko oprzytomniał, gdy zrozumiał, o co chodzi. Oto nadciąga oddział Indian Ottawa i Ojibwey, którzy wykopali topory wojenne, zniszczyli forty na północy, a teraz prą na południe, tępiąc po drodze wszystkich białych. Indianie Tuscarora chcą ocalić swoich białych przyjaciół i dlatego proponują, żeby Colhoun i jego ludzie pozostawili broń i towary w wiosce, a w zamian zostaną odprowadzeni pod eskortą do fortu. Żaden biały w puszczy nie oddawał dobrowolnie strzelby - i handlarz również nie chciał na to przystać. Wódz jednak nalegał: jeżeli uzbrojeni napotkają Indian Ottawa - zginą niechybnie, jeżeli pójdą bezbronni, pod ochroną przyjaciół - ocaleją. zastraszony Calhoun zgodził się wreszcie, wydał broń, towary i biali konno, pod eskortą Indian Tuscarora, zapuścili się w ciemną gąszcz lasu.
Polak, Tomasz Kajetan Węgierski, napisał w swym pamiętniku pod datą 1 listopada 1783 roku takie oto spostrzeżenia:
"Schenectaday jest dawnym siedliskiem Indian z plemienia Mohawe, ale ci dzicy cofnęli się w głąb lądu, odkąd osiedlili się tam Europejczycy. Zostali oni zresztą po większej części wyplenieni w krwawych wojnach między Francuzami i Wielką Brytanią. 13 rodzin z plemion Conostage i Tuscarora osiadło o 2 mile od miasta; doszliśmy tam, aby je ujrzeć, mając ze sobą tłumacza i kilka butelek rumu. Człowiek, który nam towarzyszył był Alzatczykiem, żołnierzem z oddziału Fishera. Wziętym do niewoli przez dzikich nad Niagarą w 59 roku. Adoptowany przez Ononganosów ożenił się z kobietą tego plemienia, ale straciwszy ją, ożenił się po raz drugi z księżniczką Seavenrora, siostrą dowódcy plemienia Tuscarora, któren znany jest pod imieniem Wylem i któren słynie szeroko ze swej dzielności i czynów. Mając takiego przywódcę i rum, nie mogliśmy być źle przyjęci. Prosiliśmy, żeby nam zatańczono; księżniczka tedy wchłonąwszy 2 szklanki rumu, zaczęła tańczyć w sposób tak gwałtowny, że trzeba ją było prosić, aby przestała. Akompaniowała sobie śpiewając, a jej taniec z figurami wyobrażał histerię odnoszącą się do jej małżeństwa i do szczęścia z tego związku. Zachęcaliśmy Wylema, by odziawszy się w swoje ubranie i namalowawszy sobie twarz, wykonał kilka kroków tego tańca wojennego, który opisywało tylu Europejczyków i który może natchnąć - jak mówią - przytomnych taką bojaźnią, że zapominają, że to zabawa, drżą o swoje życie. Ale bądź że byliśmy zanadto usposobieni do śmiania się, bądź że jeden człowiek nie może wywołać takiego efektu, z trudnością wstrzymywaliśmy się od śmiechu, aby nie obrazić uprzejmego sachema. Zaproponowałem mu, aby sprzedał swój wampum, fujarkę i siekierę, ale powiedział mi, że nie mając sposobności wystarać się o inne, nie chciałby się ich pozbywać."
Jeszcze na początku XX wieku powiązania rodowe były mocno zakorzenione w kulturze Indian Tuscarora. Objawiało się to np. tym, że Indianie ci, mimo że już byli chrześcijanami, mieli dla każdego rodu określony rząd na cmentarzu; tak to matka co prawda chowana bywała w tym samym rzędzie co dzieci, ale ojciec już chowany był w innym rzędzie.
W 1953 roku około 500 Indian Tuscarora żyło w stanie Nowy Jork a 532 w Kanadzie.
W 1979 roku Indianie Tuscarora, Cayuga i Huron liczyli łącznie 21 473 osoby.
Tuskeegee - Dawne małe miasto Górnych Indian Creek, leżące w rozwidleniu rzeki Coosa i Tallapoosa w Alabamie.
Tutapixo Coto
Tutupa - Indianie meksykańscy.
Tuxteca - Indianie meksykańscy.
Tuya - Indianie argentyńscy.
Tuyuca - Indianie brazylijscy.
Tuyuneri - Indianie peruwiańscy.
Twahca Tauahca
Twana - Nie istniejący już dziś odłam Indian Salish żyjący we wschodniej części stanu Waszyngton.
tygrysie oko - Tygrysie oko jest rzadko występującą odmianą kwarcu ciemnego, mającą żółte lub złocisto-brunatne pasma. Używany jest jako popularny, jubilerski kamień ozdobny. Znajdowany jest w Brazylii i w USA (Kalifornia).
Tygrysie oko przyciąga rzeczy i ludzi, którzy są istotni dla naszego rozwoju. Uspokaja i harmonizuje nasze myśli.
Kamień ten uczy nas tolerować różne punkty widzenia i dzięki temu rozpoznawać jedność. Wzmacnia nasze duchowe oczy i tym samym potęguje zdolność koncentracji; jesteśmy przez to bardziej otwarci i uważniejsi wobec naszego otoczenia.
tysiącznik - (Centaurium), roślina zielna, zwana też centuria, pochodząca z rodziny goryczkowatych. Występuje w kilku gatunkach z których najbardziej znany jest tysiącznik pospolity (C. umbellatum) o drobnych, różowych kwiatach. Pospolita w Polsce i w całej strefie umiarkowanej. Ceniona jako roślina lecznicza.
tytanit - Tytanit jest wspaniałym, drogim kamieniem, ale w wyrobach jubilerskich rzadko się go stosuje, ponieważ jest kruchy i miękki. Zazwyczaj jest brunatny lub zielonożółty, ale bywa również szary, czerwony lub nieomal czarny. Tworzy kryształy o pokroju tabliczkowym, słupkowym lub igiełkowym. Znany jest także w postaci skupień zbitych i ziarnistych. Nazywany jest również sfenem.
Tytanit jest akcesorycznym składnikiem granitów i syenitów, skał utworzonych z magmy na dużych głębokościach, czyli magmach głębinowych.
Okazy jakości jubilerskiej na Ziemi Indian znaleźć można w Pino Solo, Baja California (Meksyk). W USA tytanit bywa wydobywany w Kalifornii, we Fronklin w stanie New Jersey i w kopalni rud żelaza Tilly Foster w Brewster w stanie New York.
tytanotaramelit - Jest to odmiana taramellitu odnaleziona w latach siedemdziesiątych na Ziemi Indian. Sam taramellit występuje tylko w jednym miejscu świata znajdującym się koło włoskiego Mediolanu. Odmiana amerykańska, zawierająca o wiele więcej tytanu, zalega w kanadyjskim Terytorium Yukon, meksykańskiej Baja California (kopalnia La Madrelena) oraz w Kalifornii (USA - Fresno, Tulare, Mariposna, Santa Cruz i San Benito Counties).
tytoń - (Nicotiana) rodzaj z rodziny psiankowatych, ponad 100 gatunków, głównie z Nowego Świata. Najważniejszy ekonomicznie jest tytoń szlachetny (Nicotiana tabacum) stara roślina uprawna, zawierającą alkaloid nikotynę, pobudzająco działającym na system nerwowy, w większych dawkach trującą. Tytoń początkowo hodowany był w tropikalnych częściach Ameryk, lecz jego użycie znalazło szersze zastosowanie i rozprzestrzeniło się wśród Indian całej Ameryki Północnej i Południowej, nie docierając tylko do Eskimosów. Indianie używali tytoniu paląc go w fajkach, robiąc z niego cygara i cygaretki oraz używając jako tabakę. W 1558 roku przywieziono tytoń do Hiszpanii, gdzie zaczęto uprawiać go do celów leczniczych. W 1586 roku sir Walter Rleigh zapoczątkował na dworze angielskim palenie tytoniu, a zwyczaj ten szybko rozpowszechnił się wśród angielskiego społeczeństwa. Do XVII wieku palenie tytoniu rozprzestrzeniło się na całej kuli ziemskiej. Na koniec zaś tytoń dotarł ponownie do Ameryki, gdzie trafił z Syberii do Alaski i został przyswojony przez Eskimosów.
Palenie tytoniu było dla Indian ceremonią o charakterze religijnym, odprawianą przy różnych uroczystych okazjach. Wiązało się z ceremoniałem ofiarnym ku czci Słońca. Dym dla Indian obydwu Ameryk był pewną formą ofiary dla mocy nadziemskich (w rodzaju kościelnych kadzideł). Obrzęd palenia tytoniu lub spalania narkotycznych kadzideł z żywicy, drewna lub pewnych liści oraz ceremoniały z tym związane były znacznie starsze od osławionego palenia fajek pokoju. Nawet w regionach Ameryk, gdzie nie używano fajek, istniały obrzędy związane z paleniem. Na przykład w Ameryce Południowej palono długie cygaro, którego dym wdmuchiwał palący w twarze uczestników obrzędu. Indianin palił, gdy pragnął uzyskać dobro, zapobiec złu. Otrzymać błogosławieństwo sił nadnaturalnych dla swych poczynań, przypieczętować zawierany pokój lub przymierze, uzyskać ochronę przed nieprzyjacielem, sprowadzić zwierzynę na swe tereny łowieckie czy też uśmierzyć burzę. Dym ofiarny miał rozjaśnić jego umysł, napełnić mądrością.
Chociaż prawdopodobnie wszystkie plemiona indiańskie paliły tytoń, to jednak nie wszystkie go uprawiały. Na Wielkich Równinach tytoń uprawiali Indianie Cheyenne podczas półosiadłego trybu życia do około 1802 roku, później nabywali go od Indian Arikara i od białych kupców. Ciekawostką jest, że tytoń, jako jedyną roślinę uprawiały trzy nomadyczne plemiona: Blackfoot, Sarsi i Crow. Tytoń uprawiali poza tym Indianie Hidatsa, Mandan, Arikara, Washo, Pawnee, Ute, Navaho i Zuni. Indianie Cree nabywali tytoń od kupców i mieszali go z suszonymi, startymi liśćmi niedźwiedziej jagody (???) (mały, wiecznie zielony krzew z rodziny wrzosowatych). Indianie Comanche otrzymywali tytoń od Meksykanów.
Tytoń przeważnie palili tylko mężczyźni, chociaż małe fajki były używane przez kobiety Indian Blackfoot i Cree a u Indian Pawnee palić mogły jedynie stare kobiety-lekarki. U Indian Hidatsa bez ograniczeń mogli palić starsi mężczyźni, natomiast młodzi wojownicy nie palili, aby zachować sprawność fizycznej. Używanie tytoniu podlegało ograniczeniom, a sama uprawa i obrzędowe palenie odbywały się w myśl obowiązujących rytuałów.
Tytoń używany był też przez Indian Seminole i inne plemiona, aby chronić przed wpływem zła, którym nie były tylko choroby, ale i takie fenomeny przyrody jak burza i błyskawica. Było to stosowane przez Indian Wirginii, pisze John Smith, jako "ofiara dla wody, aby polepszyła się pogoda".
Obecnie uprawiany bardzo szeroko w obszarach o ciepłym klimacie, wyhodowano wiele odmian. Tytoń bakun, czyli machorka (Nicotiana rustica) jest rzadziej uprawiany, obecnie stosowany raczej do produkcji insektycydów.